भगवान् अकुरुं सौम्यं प्रियं मित्रं समागतं सस्नेहम् अभ्यनन्दत्—"स्वागतम्, अकुरो! सर्वं कुशलं भवतु। कच्चित् तव बान्धवानां कुलेषु रोगदुःखाद्यभावः अस्ति?" इति पप्रच्छ। ततः स भगवान् पुनः अवदत्—"कथमहम् आत्मनः कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलं दुःखेन पीड्यते, च मामकः कंसः अस्मान् च जनान् च अधिराज्येन बाधते?" इति। "हन्त, अस्मदर्थं पितरौ महान्तं दुःखं प्राप्नुतः। अस्माकं कारणेन तयोः पुत्राः हताः, अस्माकं निमित्तं तौ बन्धनं नीतौ।" इत्युक्त्वा, "अद्य सौम्य, सुभगं स्वजनं यथाकाङ्क्षितं पश्यामि। आगमनस्य तव हेतुम् आख्याहि," इति स भगवान् अकुरुं पप्रच्छ। एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वं विस्तरेण न्यवेदयत्—यदूनां कंसस्य च वैरम्, कंसस्य च वसुदेववधाय कृतं संकल्पं च। तेन च कंसस्य सन्देशः, स्वदूतत्वप्रयोजनं, नारदेन च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्मवृत्तान्तः सन्दिष्टः, सर्वम् अकुरुणा निवेदितम्। अकुरोः वचः श्रुत्वा, शत्रुसैन्यविनाशिनौ कृष्णबलरामौ स्मितपूर्वकं पितरं नन्दं राजाज्ञां निवेदयामासताम्। ततः स नन्दः गोकुलवासिभ्यः आज्ञापयामास—"सर्वं क्षीरपयःस्निग्धादि समाचिनुत, दातव्यं सम्पाद्य रथान् युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गच्छामः, राज्ञे द्रव्याणि दास्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः; ग्राम्यजनाः अपि तत्र गमिष्यन्ति" इति स गोपमुख्यः स्वग्रामे घोषयामास। एवं श्रुत्वा, गोप्यः परमसंविग्नाः अभवन्, यतः अकुरुः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। काश्चित् दुःखार्ताः, दीर्घनिःश्वासैः शिथिलमुख्याः, काश्चित् वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशांश्च विस्रंसितवन्त्यः। अन्याः तु तं चिन्तयन्त्यः स्वकार्याणि विस्मृत्य, इहलोके न स्थित्वा, स्वान्तःपुरे प्रविष्टाः इव। अन्याः शौर्यस्य स्मितमधुरवचनानि स्मृत्वा विमूढचित्ताः अभवन्; तानि हृदयस्पृशः वचनानि ताः मोहितवन्ति। तस्य सुरसञ्चारं, विलासिनं भ्रमणं, स्नेहस्मितावलोकनानि, शोकनाशकहास्यं, क्रीडाचेष्टितानि च ताः स्मरन्त्यः। मुकुन्दस्य चिन्तया, विरहभयात्, ताः समेता, अश्रुपूर्णमुख्यः, अच्युतं स्मरन्त्यः परस्परं वदन्त्यः। ताः गोप्यः ऊचुः—"हे विधातः, त्वं निःस्पृहः! जीवेषु स्नेहमित्रत्वं स्थापयित्वा, तेषां कामान् अनवाप्त्य एव वियोजयसि, यथा बालकानां क्रीडनकानि हरसि। त्वया मुकुन्दस्य मुखं दर्शितम्—श्यामलालकाभिः, सुन्दरगण्डस्थलनासिकया, स्मितरुचिरया शोकार्तिनाशिनीया—पुनः तं दूरं कृतवान्; एतन्न उचितं नास्ति। त्वं अक्रूर इति नाम्ना युक्तः, निःस्पृहः! दृष्टिं दत्त्वा, तामपि हरसि, यतः त्वया मधुसूदनस्य सौन्दर्यं, सर्वस्य सृष्टेः सारं, एकत्र द्रष्टुं लब्धम्। नन्दसुतः, अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति; वयं स्वगृहं, बान्धवान्, पतिं च त्यक्त्वा तस्य सेवायै आगता, स तु नूतनप्रियासु रमते।" "तस्य नगरीयस्त्रियः, नूनं, रात्रौ सुखेन यापयन्ति, स्वप्नसिद्धिं प्राप्नुवन्ति; यतः ताः व्रजेश्वरस्य मुखारविन्दं पिबन्ति, तस्य कटाक्षस्मितामृतं पिबन्ति। मुकुन्दः तासां मधुरवचनैः वशीकृतः, बलवानपि तासां वशं गतः; कथं स पुनः ग्राम्यस्त्रीषु, लज्जायुक्तासु, प्रेममूढासु, प्रत्यागच्छेत्? अद्य नूनं दशार्हाद्यैः, भोजैः, अन्धकैः, वृष्णिभिः, सात्वतैः महोत्सवः भविष्यति; मार्गस्थाः देवकीसुतस्य रूपं द्रक्ष्यन्ति।" "अक्रूर इति नाम युक्तम्—एवं निःस्पृहः! सः अस्माकं दुःखं निवार्य, प्रियतमं मित्रं दूरं नयति। कठोरहृदयोऽयं रथमारुह्य, प्रमत्ताः तं प्रेरयन्ति; वृद्धानां गोपानां अवज्ञया, अन्ये रथैः अनुसरन्ति, अद्य तु भाग्यं अपि अस्माकं विरुद्धं जातम्। गच्छामः माधवं निवारयामः! किं पितरौ बान्धवाश्च कर्तुं शक्नुवन्ति, यदा भाग्येन अस्माकं हृदयानि, यानि मुकुन्दस्य निमेषार्धविरहं न सहन्ते, अद्य विदीर्णानि?" "वयं गोप्यः, यः स्मितवचनविलासावलोकनालिङ्गनरासक्रीडादिभिः हृतचित्ताः, कथं तं विना क्षणमपि विरहतमसा तीर्येमहि? सायं यदा अनन्तबन्धुः व्रजं प्रतिनिवर्तते, गोपैः परिवृतः, गोष्पदधूलिधूसरकेशः, वेणुं वादयन्, सस्मितावलोकनं ददन्—तं विना कथं जीवेम?" एवं शुकः उवाच—एवं कृष्णविरहदुःखार्ता व्रजस्त्रियः, कृष्णे मनः निवेश्य, लज्जां परित्यज्य, उन्मत्तवत् रुदन्त्यः, "गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति उच्चैरवदन्। तासां रुदन्तीनां मध्ये, सूर्ये उदिते, अकुरुः स्नेहकृत्यं सम्पाद्य, रथं प्रेरयामास। नन्दादयः गोपाः रथैः, दधिमधुपात्राणि दत्त्वा, अन्वयुः। गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, तस्य संकेतं प्रतीक्ष्य, अनुगच्छन् स्थिताः। ताः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, यदुकुलश्रेष्ठः प्रियवचोभिः ताः सान्त्वयामास, दूतेन संदेशं प्रेषयामास—"आगमिष्यामि" इति। यावत् पताकां रजः च दृश्यते, तावत् ताः तं पृष्ठतः अन्वयुः, तं चित्रपटे उपदर्शितमिव दृष्ट्वा, हृदयैः तत्रैव लग्नाः। यदा गोविन्दस्य प्रत्यागमनाशा नष्टा, ताः निवृत्ताः, शोकमुक्ताः, तस्य लीलां गायन्त्यः दिनानि निन्युः। राजन्, भगवान् रामेण अकुरुणा च सह, शीघ्रगामिना रथेन, पुण्यां यमुनां प्राप्नोत्। तत्र, सः स्वमुखं प्रक्षाल्य, मणिसदृशं निर्मलं जलं पीत्वा, रामेण सह वनमुपेत्य, रथं प्रविश्य, अकुरुः ताभ्यां निवेद्य, रथस्य उपरि उपविश्य, यमुनातीरे स्नानं कर्तुं गतः। सः तत्र जलं प्राविश्य, ब्रह्मणं जपन्, रामकृष्णौ सह तत्रैव जलान्तर्गतान् अदर्शयत्। स विचिन्तयामास—"कथं देवकीपुत्रौ जले स्याताम्, यदा रथे स्थितौ?" इति। उत्थाय, पुनः रथे तौ उपविष्टौ अपश्यत्; पुनः जलं प्रविश्य, तद्रूपदर्शनं मिथ्येति चिन्तयन्, पुनः दृष्टवान्। तत्र पुनः, सः महापुरुषं सिद्धचारणगन्धर्वासुरैः वन्दितं, वाद्यैः स्तूयमानं च अपश्यत्।