शुक उवाच—अथ स अकूरः श्रीरामकृष्णयोः सत्कारपूर्वकं शय्यायां सुखेन निषण्णः, मार्गे ये कामान् अभिलषितवान् तान् सर्वान् प्राप्तवान्। भगवत्प्रसादे किम् अप्राप्यं स्यात्? तथापि, राजन्, ये भगवतः शरणं गताः, ते किंचित् न कामयन्ते। सायं भोजनानन्तरं देवकीसुतः भगवान् स्वमित्रैः सह कंसस्य प्रवृत्तिं तस्य च चेष्टितानि पृष्टवान्। भगवान् उवाच—"स्वागतम्, सौम्य अकूर, कुशलं ते अस्तु। कुशलं स्वजनबन्धुषु? रोगदुःखाद्यपगतम् अस्ति वा?" पुनः स उवाच—"कथं स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलं कंसमातुलस्य वशे पीड्यते?" दुःखेन स स्मरति—"धिगस्तु, अस्मत्कृते पितरौ बहु दुःखं प्राप्नुतः; अस्माकं निमित्तम् एव पुत्राणां वधः, अस्माकं निमित्तम् एव तौ बन्धनं प्राप्तवन्तौ।" सौम्य अकूर, अद्य मम स्वजनान् यथाकामं पश्यामि; आगमनस्य हेतुम् आख्याहि। एवं भगवता पृष्टः माधवेन, अकूरः सर्वं निवेदयामास—यदूनां कंससम्बन्धिनः वैराणि, वसुदेववधाय कंसस्य चेष्टितानि। सन्देशं च कार्यं च यत्र स्वयम् प्रेषितः, तद् अपि व्याख्यातवान्, नारदस्य च कंसाय उक्तं यद् अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये। अकूरस्य वचनं श्रुत्वा, श्रीकृष्णबलरामौ, रिपुवीरनिषूदनौ, स्मितपूर्वकं नन्दं पितरं राजाज्ञां च निवेदयामासताम्। नन्दः गोकुलवासिभ्यः आज्ञापयत्—"सर्वं दुग्धं दुग्धोत्पन्नानि च संग्रह्यन्ताम्, दानानि च सज्जीकुरुत, रथान् युञ्जीत।" सः प्रोक्तवान्—"श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे उत्पाद्यानि दास्यामः, महोत्सवम् अपि द्रक्ष्यामः, ग्राम्यजनाः अपि तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते।" इति नन्दगोपः गोकुले न्यवेदयत्। एतद् श्रुत्वा, गोप्यः अतीव शोकाकुलाः अभवन्, यतः अकूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। काचित् शोकविह्वला, दीर्घनिःश्वासैः श्वेतमुखी, काचित् वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशं विस्मृत्य स्रस्तानि कृत्वा स्थितवती। अन्याः कृष्णस्मरणवशात् स्वकार्याणि विस्मृत्य, जगदपि न जानन्त्यः, आत्मन्येव प्रविष्टवत् इव अभवन्। अन्याः शौरिस्मितप्रेमवचनस्मरणेन मोहिताः, तस्य हृदयस्पृशः मधुराः वाक्यांशाः स्मृत्वा विमूढचित्ताः। तस्य सुकुमारगमनं, चेष्टितानि, स्नेहस्मितावलोकनं, दुःखनाशकहास्यं, क्रीडारूपाणि च स्मृत्वा ताः आकुलाः अभवन्। मुकुन्दस्य विरहभीत्या दुःखिताः, अच्युतस्मरणपरायणाः, समागत्य, अश्रुपूर्णमुख्यः, समवदन्। गोप्यः ऊचुः—"हे विधातः, तव निष्ठुरता कति? स्नेहसंयोगेन जीवांश्च संयोगयित्वा, तेषां कामान् अपूर्त्यैव, बालकानां क्रीडनकानि यथा, पृथक् करोति। त्वं अस्माकं मुकुन्दस्य मुखं दर्शितवती, तस्य कृष्णकेशपाशैः भूषितं, सुगण्डस्थलनासिकं, स्मितरेखया दुःखनाशकम्; ततः पश्चात् तं दूरे करोति—एषा तव न्यायः नास्ति।" "अक्रूर! तव नाम यथार्थम् एव; त्वं अस्माकं नेत्रदानं कृत्वा, तदपि तस्य मधुसूदनस्य सौन्दर्यस्य एकत्र दर्शनं दत्त्वा, तदपि हरसि, दण्डधर इव।" "नन्दसुतः अस्मासु चञ्चलस्नेहः; सः न पश्यति अस्मान्, पापिन्यः इव, यः गृहं, बान्धवान्, पतिं परित्यज्य, तस्य सेवायै आगत्य, अधुना अन्यासु प्रेम लब्धवान्।" "तस्य नगरीस्त्रियः सुखेन रात्रिं नयन्ति; ताः तस्य व्रजेश्वरस्य मुखारविन्दं पिबन्ति, सस्मितकटकावलोकनैः तृप्ताः भवन्ति।" "मधुरवचनैः आकृष्टः मुकुन्दः तासां वशे भविष्यति; कथं सः ग्राम्यस्त्रीषु, लज्जासु, प्रेमविह्वलासु, पुनः प्रतियास्यति?" "अद्य दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः भविष्यति; मार्गे तस्य देवकीसुतस्य, सर्वगुणालयस्य, सौन्दर्यं पश्यन्ति।" "अक्रूरनाम्ना तस्य निर्दयस्य युक्तिः; अस्मान् शोकदग्धान् सान्त्व्य, सखा प्रियं दूरतः नयिष्यति।" "सः कठोरहृदयः रथमारूढः, प्रमत्ताः तं प्रोत्साहयन्ति; गोकुलवासिनः वृद्धैः उपेक्षिताः, स्वगोपैः सह रथैः गच्छन्ति; अद्य भाग्यं अपि अस्माकं विरोधि जातम्।" "गच्छामः माधवस्य मार्गं रुद्धुम्! किं वृद्धाः बान्धवाः अस्माकं करिष्यन्ति? यदा भाग्येन अस्माकं हृदयानि, मुकुन्दविरहं निमेषार्धमपि न सहन्ति, अधुना भग्नानि।" "याः गोप्यः तस्य स्नेहस्मितैः, मधुरवाक्यैः, विलासवलोकनैः, आलिङ्गनैः, रासक्रीडया च हृतचित्ताः, ताः विना तेन क्षणमपि विरहान्धकारं कथं सहिष्यन्ते?" "सायं समये, अनन्तमित्रः गोकुले प्रतिनिवृत्तः, गोकुलैः परिवृतः, गवां रजसा शिरसि धूलितः, वेणुं वादयन्, सस्मितावलोकनैः विलसन्, तस्य वियोगे कथं जीवेम?" शुक उवाच—एवं व्रजस्त्रियः कृष्णस्मरणपराः, विरहदुःखपीडिताः, लज्जां परित्यज्य, "गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति उच्चैः रुदन्त्यः। तासां रुदिते एव, सूर्ये उदिते, अकूरः सख्यकर्तव्यं कृत्वा, रथं प्रचोदयामास। नन्दादयः गोकुलवासिनः रथैः अनुगम्य, बहूनि दानानि, दुग्धपूर्णकुम्भान् च आदाय, अन्वयुः। गोप्यः प्रियकृष्णमोहिताः, तस्य किञ्चित् सन्देशस्य प्रतीक्षां कृत्वा, मार्गे स्थिताः। ताः दुःखिताः दृष्ट्वा, यदुकुलश्रेष्ठः स्नेहपूर्णैः वाक्यैः ताः सान्त्वयामास, दूतैः "पुनरागमिष्यामि" इति प्रत्याश्वासयत्। यावत् पताकादर्शनम्, रथरजः च दृश्यते, तावत् ताः अनुगच्छन्त्यः, तं हृदयैः अनुसृत्य, चित्रितप्रतिमावद् आकृष्टाः। गोविन्दप्रतिप्रत्याशायाम् उपशमायाम्, ताः निवृत्ताः, शोकविवर्जिताः, प्रियकृत्यानि गायन्त्यः कालं नयन्ति। राजन्, भगवान् रामाक्रूरसमेतः शीघ्ररथेन पावनां यमुनां प्राप्तः। तत्र, मुखप्रक्षालनं जलपानं च कृत्वा, रम्ये वृक्षवाटिकायां रामसहितः रथमारोह्य स्थितः; अकूरः तौ प्रणम्य, रथस्य उपरि उपविष्टः, यमुनातीरे स्नानाय गतः। सः, तस्मिन् सलिले निमज्ज्य, सनातनं ब्रह्म जपन्, रामकृष्णौ सह दृष्टवान्।