नन्देन स्नेहपूर्णैः वचोभिः सत्कारं प्राप्य, पृष्टः स्नेहात् अक्रूरः मार्गश्रमं विसृज्य विश्रामं लेभे। ततो रामकृष्णाभ्यां सत्कारितः, सुखासीनः सान्द्रे शय्यायां, मार्गे मनसि सञ्चितान् सर्वान् कामान् आप्नोत्। भगवत्संलापे सर्वं साध्यं भवति; किन्तु, तस्मिन् प्रीतौ, भक्ताः किमपि न वाञ्छन्ति। सायं भोजनानन्तरं देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः सखिभिः सह कंसस्य आचरितं तस्य च नूतनं चिन्तनं पृष्टवान्। स भगवान् उवाच—“प्रिय अक्रूर! स्वागतम्! सर्वं कुशलं भवतु। स्वजनकुलगोत्रेषु रोगापदादि किमपि नास्ति वा?” पुनः स उवाच—“स्वस्य कुशलं कथं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलम् अस्माकं मातुलः कंसः स्वजनान् पीडयन् अधिपतित्वं करोति?” “हा, अस्माकं कारणेन पितरौ दुःखमवाप्तवन्तौ—मम हेतोः तयोः पुत्रा हताः, मम हेतोः एव तौ बन्धनं नीतौ।” “अद्य सौभाग्येन स्वजनान् द्रष्टुं शक्नोमि, यथा मम मनसि आसीत्। कथय, प्रिय, आगमनस्य कारणम्।” एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वं न्यवेदयत्—यदूनां कंसस्य च वैरं, वसुदेववधाय कंसस्य चेष्टा, यच्च सन्देशं स्वयं दूतत्वेन प्रेषितः, नारदेन च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये यत् उक्तं, तदपि। अक्रूरवचनं श्रुत्वा, शत्रुवीरनाशकौ कृष्णबलरामौ स्मयमानौ पितरं नन्दं राजाज्ञां निवेदयामासताम्। स गवां पालकान् आज्ञापयामास—“सर्वं क्षीरदधिसर्पिषादि सङ्गृह्य, उपहाराय द्रव्याणि च समाहित्य, रथान् युञ्जीत।” “श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे द्रव्यं दास्यामः, महोत्सवं च द्रष्टुम्, ग्राम्यजनाः अपि तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते।” इति नन्दगोपः स्वग्रामे घोषयामास। एतदाकर्ण्य गोप्यः अतिविषण्णाः अभवन्, यतः अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। केचन हृदयव्यथया श्वासभीष्मात् शुक्लमुख्यः, केचन वस्त्राभरणकेशपाशान् विसृज्य स्थिताः। अन्याः तु तस्मिन्नेव भावे निमग्नाः, स्वकार्येषु अलिप्ताः, इव स्वान्तरे प्रवेशिताः। अन्याः शौरिविलासस्मितवचनस्मरणेन मोहिताः, तानि मधुराणि वचनानि हृदयस्पृशः ताः विमूढीकृतवन्ति। ताः तस्य सुन्दरं गमनं, लीलाभङ्गिं, स्नेहस्मितावलोकनं, दुःखनाशकरं विनोदवचनं, विविधक्रीडां च स्मृत्वा, मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, विरहभयपीडिताः, समागत्य समूहेषु, अश्रुपूर्णमुख्यः, अच्युतं स्मरन्त्यः, वदन्ति— “हे विधात्र! त्वं निःस्पृहः! स्नेहमित्रत्वेन संयोगं कृत्वा, इच्छापूर्तिपूर्वं वियोगं करोति, बालानां क्रीडनकमिव हरसि।” “त्वं अस्मान् मुकुन्दस्य मुखं दर्शयन्, कृष्णकेशाभिः सुशोभितं, मनोहरगण्डनासिकं, स्मितसौन्दर्ययुक्तं, दुःखनाशकम्, दर्शयित्वा दूरं नयसि, एषा अन्यायः।” “त्वं क्रूरः, नाम्ना अक्रूरः, अस्माकं नेत्रं दत्त्वा पुनः हरसि, यतः त्वया एव मधुसूदनस्य रूपसौन्दर्यं एकत्र दृष्टम्।” “नन्दसुतः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति, वयं दुःखिताः स्वकर्मणा; गृहपतिपरिजनं त्यक्त्वा तं सेवितवत्यः, स तु अन्यासु रमते।” “नूनं तस्य नगरीयस्त्रियः सुखेन रात्रिं नयन्ति, ताः तस्य व्रजनाथस्य मुखामृतं पिबन्ति, सस्मितकटाक्षरसस्यानन्दम्।” “मधुरवाक्यैः मोहितः मुकुन्दः तासां वशे भविष्यति; कथं ग्राम्यस्त्रीषु, लज्जायुक्तासु, स्नेहविह्वलासु, पुनः आगमिष्यति?” “अद्य नूनं दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः, मार्गे जनाः देवकीपुत्रस्य रूपं द्रक्ष्यन्ति।” “अक्रूरनाम्ना क्रूरः, अस्मान् शोकसन्तप्तान् सान्त्व्य, प्रियतमं दूरं नयति।” “हृदयहीनः रथमारुह्य, उत्साहयन्, गवां पालकाः रथैः अनुगच्छन्ति, भाग्येन अस्माकं प्रतिकूलं वर्तते।” “गच्छामः माधवं निरोद्धुम्! किम् वृद्धबन्धवः करिष्यन्ति, यदा भाग्येन अस्माकं हृदयानि, अर्धनिमेषविरहं न सहन्ते, विदीर्णानि?” “वयं गोप्यः यस्य स्मितविलासवाक्यावलोकनालिङ्गनरासक्रीडाभिः हृदयानि हृतानि, कथं तस्य वियोगान्धकारं क्षणमपि सहिष्यामः?” “सायं मित्रमन्तस्य व्रजं प्रत्यागच्छन्तं, गोपालैः परिवृतं, गवां रजोभिः शिरसि धूसरितं, वंशीवाद्यं कुर्वन्तं, सस्मितलोचनावलोकनं पश्यन्त्यः, विना तेन कथं जीवेम?” एवं कृष्णे मनो निबध्नन्त्यः, विरहविह्वलाः, लज्जां विसृज्य, “गोविन्द! दामोदर! माधव!” इति रुदन्त्यः गोप्यः। एवं रुदन्तीषु, सूर्योदयसमये, अक्रूरः, सख्यकर्तव्यं पूरयित्वा, रथं प्रचोदयामास। नन्दादयः गोपाः रथैः पृष्ठतः गच्छन्तः, बहून् गोसंबन्धीन् द्रव्यपात्राणि वहन्तः। गोप्यः, कृष्णे प्रेम्णा मोहिताः, तं अनुगच्छन्त्यः, भगवतः संकेतकाम्यया तिष्ठन्त्यः। ताः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, यदूनां श्रेष्ठः स्नेहपूर्णैः वचनैः ताः सान्त्वयामास, दूतैः “अहं पुनः आगमिष्यामि” इति विश्वसयामास। यावत् पताकादर्शनेन रथरजः दृश्यते, तावत् ताः तं अनुगच्छन्त्यः, चित्रचित्रितमिव तत्र मनः स्थापयन्त्यः। गोविन्दस्य पुनरागमनाशां त्यक्त्वा, ताः निराशाः, दुःखं विस्मृत्य, तस्य लीलाकथनैः दिनानि निन्युः। एवं, राजन्, भगवान् रामेण अक्रूरेण च सह शीघ्ररथेन पुण्यां यमुनां प्राप्तः। तत्र स्फटिकप्रभां निर्मलाम् आपः पित्वा, मुखमार्जयित्वा, रामेण सह काननं प्रविश्य, रथमारुह्य, अक्रूरः ताभ्यां सुसंवाद्य, रथोपविष्टः, यमुनातटे स्नानं कर्तुं गतः।