यदा स अन्नं भुक्तवान्, तदा रामः धर्मविदां श्रेष्ठः स्नेहेन महता पुनरपि तं यथाविधि यज्ञगन्धमाल्यादिभिः सत्कृतवान्। नन्दः अपि तं सम्यग् सत्कृत्य पप्रच्छ—"कथं त्वं अत्र, दाशार्ह, काम्सस्य जीवतः, अनृजुस्थले सुखेन वर्तसे? नु वयं पापाल्पालोकाः क्रूरपतिः अधीनाः इव वर्तामहे?" स च—"स यः पापकर्मा स्वबान्धवान् अपि मातृशोककाले हत्वा, कथं तव वः कुशलं स्यात्?" इति पप्रच्छ। एवं नन्देन सुसत्कृतः स अक्रूरः, स्नेहेन पृष्टः, यात्रायाः क्लेशं विससर्ज। शुक उवाच—स अक्रूरः सुखेन शय्यायां निषण्णः, रामकृष्णाभ्यां सत्कृतः, मार्गे यानि यानि काम्यानि चिन्तितवान्, तानि सर्वाणि प्राप्नोत्। भगवति श्रीनिवासे तुष्टे किम् अप्राप्यम् अस्ति? तथापि, राजन्, भगवत्परायणानां किमपि स्पृहणीयम् नास्ति। सायं भोजनानन्तरं देवकीसुतः श्रीकृष्णः स्वमित्रैः सह काम्सस्य आचरणं तथा तस्य नूतनाभिप्रायं पप्रच्छ। भगवान् उवाच—"स्वागतम्, सौम्य अक्रूर! सर्वं कुशलं अस्तु। स्वजनबान्धवेषु रोगदुःखादि किमपि नास्ति वा?" पुनः स उवाच—"कथं स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलं काम्सेन पीड्यते, स च मातुलः अस्मान् च जनान् च अधिपतिः अस्ति?" "हन्त, अस्माकं पितरौ अस्माकं कृते बहु दुःखं प्राप्नुतः—अस्माकं हेतोः तयोः पुत्राः हताः, अस्माकं हेतोः तौ बन्धनं नीतौ।" "अद्य शुभेन स्वजनान् यथाकामं पश्यामि, सौम्य। आगमनस्य हेतुम् आख्याहि।" एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वम् आख्यात्—यदु-काम्सयोः वैरम्, तथा वसुदेववधाय काम्सस्य संकल्पम्। यदर्थं स दूतः प्रेषितः, यद् नारदेन काम्साय उक्तं—अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये, तद् अपि स स्पष्टयत्। अक्रूरवचः श्रुत्वा कृष्णबलरामौ रिपुसूदनौ स्मितपूर्वकं नन्दपितरम् राजाज्ञां निवेदयामासतुः। नन्दः गोपालान् आज्ञापयत्—"सर्वं क्षीरदधिसर्पिसादिकं सञ्चिनुता, द्रव्याणि च उपहारार्थं सङ्गृह्य रथान् युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे द्रव्याणि दास्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः, ग्राम्यजनाः अपि तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते।" इति नन्दगोपः ग्रामे उद्घोषयत्। एतद् श्रुत्वा गोप्यः महता शोकाकुलाः अभवन्—यतः अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय व्रजमागतः। काञ्चनाः हृदयदुःखात् दीना, दीर्घनिःश्वासैः श्वेतमुख्यः अभवन्; काञ्चनाः वस्त्राणि, कङ्कणानि, केशपाशं च स्रुत्य पतितानि। अन्याः कृष्णचिन्तया स्वकार्याणि विस्मृत्य, बाह्यजगत् अपि न जानन्त्यः, स्वान्तरेव निमग्नाः इव स्थिताः। अन्याः शौरिस्मितप्रियवादानुस्मरणेन मुह्यन्त्यः, तस्य हृदयस्पृग्वचनानि स्मृत्वा विमूढाः अभवन्। ताः तस्य सुललितगमनम्, चेष्टितम्, स्निग्धस्मितवलोकनम्, शोकनाशकहास्यम्, लीलाक्रियम् च स्मृत्वा, मुकुन्दविरहे भयकातराः, अच्युतस्मरणे मनः संस्थाप्य, समवेत्य, अश्रुपूरितमुख्यः, परस्परं वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—"भो विधात्रन्, त्वं निःस्नेहः! सङ्गम्य स्नेहप्रीत्या जीवांश्च संयोजयित्वा, तेषां कामान् अपूर्य, पुनः पृथक्करोषि, यथा बालानां क्रीडनकानि हरसि।" "त्वं अस्मभ्यं मुकुन्दमुखं दर्शितवान्—श्यामलकेशमण्डितं, सुकोमलगण्डं, उन्नतनासिकं, स्मितरुचिरं, शोकनाशकम्—पुनः तं दूरे करोषि; एषा अन्यायः।" "त्वं अक्रूरनाम्ना ख्यातोऽपि, साक्षात् क्रूर एव! नेत्रं दत्त्वा, तदपि हरसि, यतः त्वया एव मधुसूदनस्य रूपं एकत्र द्रष्टुं प्राप्तवत्यः।" "नन्दसूनुः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति; वयं स्वकुलं गृहम्, पतिं च उत्सृज्य तस्य दासीभूताः, स तु अन्यासु प्रियतमा अपश्यत्।" "नूनं तस्य नगरीस्त्रियः सुखेन रजनीमतीताः, ताः तस्य व्रजनाथस्य मुखामृतं पिबन्त्यः, तस्य कटाक्षस्मितपातं लभन्ते।" "मधुरवचनैः तेन मोहिता मुकुन्देन ताः तस्य वशे भविष्यन्ति; बलवत्यपि व्रजस्त्रियः किं पुनः प्रत्यागमिष्यति?" "अद्य नूनं दशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः, मार्गजनाः अपि देवकीसुतं सर्वगुणनिधिं द्रक्ष्यन्ति।" "अक्रूरनाम्ना ख्यातः, स खलु क्रूर एव! अस्मान् शोकदग्धाः सान्त्वयित्वा, प्रियतमं दूरं नयिष्यति।" "स हृदयार्द्रता विना रथमारुह्य, प्रमत्तैः प्रेर्यते; गोपाः अपि वृद्धान् उपेक्ष्य, रथैः अनुगच्छन्ति, अद्य भाग्यं अपि अस्माकं प्रतिकूलम्।" "गच्छामः माधवं निरोद्धुम्! किं अस्माकं बन्धवाः, स्वजनाः वा करिष्यन्ति, यदा भाग्यवशात् अस्माकं हृदयानि मुकुन्दविरहे क्षणमपि न सहन्ते?" "याः अस्माकं हृदयानि तस्य स्मितवदनैः, लीलाप्रीतिभिः, कटाक्षैः, आलिङ्गनैः, रासक्रीडया च हृतानि, ताः वयं कथं तं विना क्षणमपि विरहतमसि तर्तुं शक्ष्यामः?" "यदा सायाह्ने अनन्तसखः कृष्णः व्रजं प्रतिनिवर्तते, गोपैः परिवृतः, गोधूलिलिप्तकेशः, वेणुं वादयन्, स्मितवलोकनैः पश्यन्, तदा वयं तं विना कथं जीवेम?" शुक उवाच—एवं व्रजयोषितः कृष्णे मनः न्यस्य, विरहकातराः, लज्जां विसृज्य, 'गोविन्द! दामोदर! माधव!' इति रुदन्त्यः। तासां रुदिते एव सूर्ये उदिते, अक्रूरः सख्यं कृत्वा, रथं प्रचोदयामास। नन्दादयः गोपाः रथैः पृष्ठतः ययुः, पयःसंपूर्णकलशैः उपहारान् वहन्तः। गोप्यः प्रियकृष्णानुग्रहवशात् अन्वगच्छन्; भगवतः संकेतलाभाय तिष्ठन्त्यः। ताः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, यदुनां श्रेष्ठः कृष्णः सान्त्वनवचनैः ताः सान्त्वयामास, दूतैः 'शिघ्रमेव प्रत्यागमिष्यामि' इति सन्देशं दत्तवान्। यावत् ध्वजः दृश्यते, रथरजो वा दृश्यते, तावत् ताः तं पृष्ठतः अन्वयुः, हृदयानि तस्मिन् एव निवेश्य, चित्रपटे पतिताः इव स्थिताः।