शङ्कर्षणः महात्मा नमस्कृतं गृहीत्वा तस्य हस्तं स्वहस्तेन सह भ्रात्रा तं गृहं प्रावेशयत्। तत्र तस्य कुशलप्रश्नं कृत्वा, सम्मानासनं दत्त्वा, पाद्येन तस्य पादौ प्रक्षाल्य, मधुपर्कं चोपनिन्युः। अथ तस्मै गौः दत्ता, श्रान्ताङ्गानि सस्नेहम् अभ्यङ्गयित्वा, भक्त्या शुद्धं बहु भोज्यं न्यवेदयत्। भोजनानन्तरं धर्मज्ञः रामः स्नेहात् पुनः तं यथोचितैः गन्धमाल्यैः सम्पूज्य सत्कृत्य चकार। नन्दः सम्यक् सत्कृत्य तं पप्रच्छ—"कच्चित् त्वं तत्र, हे दाशार्ह, कुशली स्थितः, यस्मिन् स्थले दयाभावः अस्ति, कंसः च जीवति? वयं वा न क्रूरपालिताः गोपालाः इव स्याम?" तं पापिनं, यो स्वभ्रातृपुत्रान् मातारः विलपन्त्यः सतीः अपि हत्वा, कथं तव तव जनस्य वा कल्याणं स्यात्, इति चिन्तयामः। एवं नन्देन सस्नेहवाक्यैः पूजितः अक्रूरः सान्त्वनया पृष्टः यात्राक्लेशं विससर्ज। शुक उवाच—सर्वथा सत्कृतः रामकृष्णाभ्यां शय्यायां सुखेन निषण्णः स सर्वान् मार्गे अभिलषितान् अर्थान् अलभत। भगवति तुष्टे किं न सुलभं? तथापि, हे नृप, तस्य भक्ताः किञ्चित् अपि न कामयन्ते। सायाह्ने भोजनं कृत्वा, देवकीसुतः भगवान् स्वमित्रेषु कंसस्य वृत्तं तस्य च चिकीर्षितं पप्रच्छ। भगवान् उवाच—"स्वागतम्, सौम्य अक्रूर! भवतः सर्वं कुशलं स्यात्। स्वबान्धवेषु स्वजनपदेषु च रोगदुःखादिकं कच्चित् नास्ति?" "कथं वा स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलम् उपद्रवग्रस्तं, कंसः च मातुलः अस्माकं जनं चाध्यस्ते?" "हा, केन दुःखेन पितरौ, अस्माकं कृते, पीडितौ—अस्माकं हेतोः तयोः पुत्राः हताः, अस्माकं हेतोः तौ बन्धनं नीतौ।" "अद्य सौभग्येन स्वजनान् यथाकामं पश्यामि, सौम्य। आगमनस्य हेतुम् आख्याहि।" एवं पृष्टः भगवान् माधवः सर्वं न्यवेदयत्—यदु-कंसयोः वैरं, वसुदेववधाय कंसस्य चिकीर्षितं, स्वस्य दूतत्वेन प्रेषणं, नारदेन च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये उक्तं च। अक्रूरवचनं श्रुत्वा कृष्णबलरामौ, रिपुवीरनिषूदनौ, स्मितपूर्वकं नन्दं पितरं राजाज्ञां न्यवेदयताम्। नन्दः गोपालान् आज्ञापयत्—"सर्वं क्षीरदधियुतं संहृत्य, द्रव्याणि च संगृह्य, रथान् युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे उत्पाद्यानि दास्यामः, महोत्सवमपि द्रक्ष्यामः; ग्राम्यजनाः अपि तत्र गच्छन्ति इति श्रूयते।" इति गोपपतिः नन्दः ग्रामे घोषयामास। एतच्छ्रुत्वा गोप्यः अतिव्यथिताः अभवन्, यतः अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय व्रजं प्राप्तः। काश्चित् दुःखार्ताः श्वासैः शिथिलमुख्यः अभवन्, काश्चित् वस्त्रकङ्कणकेशपाशान् विस्मृत्य स्रस्तान् चकार। अन्याः कृष्णचिन्तया सर्वकर्माणि विस्मृत्य, स्वप्नवत् आत्मनि एव स्थिताः। अन्याः शौरिस्मितवचनस्मरणेन मोहिताः, तस्य वाक्यैः हृतचित्ताः अभवन्। तस्य सुकुमारगमनं, चेष्टितानि, स्नेहस्मितावलोकनानि, हास्यविलासान् च स्मृत्वा, ताः दुःखार्ताः अभवन्। मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, विरहभीताः, समागत्य समूहेषु रुरुदुः, अच्युतं स्मरन्त्यः, अश्रुपूर्णमुख्यः, वदनानि च व्यथितानि। ताः गोप्यः ऊचुः—"हे विधात्रन्, त्वं निर्दयः! जीवजनान् स्नेहेन संयोज्य, तेषां कामान् अपूर्त्य, बालकानां क्रीडनकानिव, पृथक्करोषि।" "त्वं अस्माकं मुकुन्दस्य वदनं दर्शयित्वा, तदनन्तरं तं दूरे करोषि; एषा तव नीतिः न युक्ता।" "त्वम् अक्रूर! नामसु यथार्थः; नेत्रदानेन अस्मान् आनन्दितवान्, ततः तदपि हृतवान्; त्वया माधुवैरिणः सौन्दर्यं एकत्र दृष्टम्।" "नन्दसूनुः अस्मासु चञ्चलस्नेहः; स मां न पश्यति, वयं स्वगृहं, स्वजनं, पतिं च त्यक्त्वा तस्य सेवायै आगतान्, स तु अन्यासु रमते।" "तस्य नगरीस्त्रियः सुखेन रजनीं नयन्ति, ताः तस्य वदनं पिबन्ति, तस्य कटाक्षस्मितामृतं रसयन्त्यः।" "मधुरवाक्यैः मोहितः मुकुन्दः तासां वशं गतः; कदा वा व्रजनारीषु प्रत्यागच्छेत्?" "अद्य दाशार्हाद्याः, भोजाः, अन्धकाः, वृष्णयः, सात्वताश्च महोत्सवं करिष्यन्ति; मार्गस्थाः अपि देवकीसुतं दर्शयिष्यन्ति।" "अक्रूरः नाम युक्तम्; सः अस्माकं दुःखं दृष्ट्वा अपि, सान्त्वनं विना, प्रियं जनं दूरं नयिष्यति।" "कठिनहृदयः सः रथमारूढः, असावधाः च तं प्रेरयन्ति; गोपाः अपि वृद्धैः अननुनीताः रथैः अनुसरन्ति; अद्य भाग्यं अपि अस्माकं प्रतिकूलम्।" "गच्छामः माधवम् अवारयाम; किं वृद्धजनाः कुर्वन्ति, यदा भाग्येन अस्माकं हृदयानि मुकुन्दविरहं न सहन्ते?" "यस्य स्मितवाक्यचेष्टितैः, आलिङ्गनैः, रासविलासैः च, अस्माकं चित्तं हृतम्—विना तेन, क्षणमपि, विरहतमसि कथं तिष्ठेम?" "सायं कालिनन्दसखः व्रजं प्रत्यागच्छति, गोपालैः परिवृतः, धूलिधूसरकेशः, वेणुं वादयन्, स्मितावलोकनैः पश्यन्—विना तेन कथं जीवेम?" शुक उवाच—एवं व्रजयोषितः, कृष्णे मनः समर्प्य, विरहदुःखात् लज्जां परित्यज्य, रुरुदुः—"गोविन्द! दामोदर! माधव!" इति। एवं तासां रुदितेषु, सूर्ये उदिते, अक्रूरः सख्यनुष्ठानं कृत्वा रथं प्रचोदयामास। नन्दप्रमुखाः गोपाः रथैः, बहूनि दधिपात्राणि द्रव्याणि च गृह्य, अन्वयुः।