अक्रूरः स्नेहविह्वलितः शीघ्रं रथात् अवतीर्य रामकृष्णयोः पादयोः सस्नेहम् प्रणनाम। भगवत्साक्षात्कारात् अतीव हृष्टः, अश्रुपूर्णलोचनः, पुलकिततनुः, स्वनामोच्चारणेऽपि अशक्तः सञ्जातः, हे राजन्। तं प्रभुः स्वहस्ते रथचक्रलाञ्छनं दर्शयन् समीपमागत्य, प्रणतान् प्रति विशेषस्नेहं दर्शयन्, सस्नेहम् आलिङ्गयामास। संकर्षणोऽपि महात्मा प्रणतं समालिङ्ग्य, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहित्वा, भ्रात्रा सहितः गृहं प्राविशत्। तयोः कुशलप्रश्नपूर्वकं सत्कृत्य, आसनं दत्त्वा, पादप्रक्षालनं विधिवत् कृत्वा, मधुपर्कं चोपाहरन्। अथ भगवान् गोमां सत्कारार्थं दत्त्वा, क्लान्ताङ्गं सस्नेहम् अभ्यङ्गयन्, शुद्धं बहु भोजनं भक्त्या न्यवेदयत्। भोजनानन्तरं धर्मवित् रामः स्नेहात् यथाविधि गन्धमाल्यादिभिः तं पुनः पूजयामास। नन्दः अपि सम्यक् सत्कृत्य पप्रच्छ—"कथं त्वं तत्र कुशलं लभसे, यत्र कंसः जीवति, हे दाशार्ह? वयं खलु निर्दयपतिनो गोपाः इव न खलु?" सः दुष्टः स्वबान्धवान्, मातरः विलपन्त्यः अपि, हत्वा कथं तव कुशलं स्यात्, इति वयं चिन्तयामः। एवं नन्देन सस्नेहं पृष्टः सत्कृतश्च अक्रूरः यात्राक्लेशं विससर्ज। शुक उवाच—सुखोपविष्टः सानुग्रहः, रामकृष्णाभ्यां सत्कृतः, मार्गे यद् अभिलषितवान् तद् सर्वं प्राप। भगवतः प्रसादे किं दुर्लभं? तथापि, हे राजन्, भगवत्परायणानां किमपि न स्पृह्यते। सायं भोजनानन्तरं देवकीसुतः भगवान् स्वमित्रेषु कंसस्य वृत्तं तदन्यच्च पृच्छन् आसीत्। स भगवान् उवाच—"प्रिय अक्रूर, स्वागतं ते! सर्वं कुशलं अस्तु। स्वबान्धवेषु रोगादिदुःखं किमपि नास्ति वा?" "कथं तु स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यत्र अस्माकं कुलं कंसः मातुलः पीडयति?" "हन्त, अस्माकं कारणेन पितरौ बहु दुःखं प्राप्नुतः—अस्माकं निमित्तं पुत्राः हताः, अस्माकं निमित्तं तौ बद्धौ।" "अद्य भाग्ययोगात् मम स्वजनान् द्रष्टुं लब्धवान् यथा मे अभीष्टम्, हे सौम्य। आगमनस्य हेतुम् आख्याहि।" शुक उवाच—एवं भगवता पृष्टः माधवः सर्वं न्यवेदयत्—यदूनां कंसस्यान्तरेण द्वेषः, वसुदेववधाय कंसस्य चेष्टा, यच्च नारणेन कंसाय उक्तं अनकदुन्दुभेः पुत्रोत्पत्तौ। यदर्थं स्वयम् दूतः प्रेषितः, यच्च सन्देशं कंसस्य, तत् सर्वम् आख्यात्। तस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णबलरामौ शत्रुसूदनौ स्मितपूर्वकं नन्दाय स्वपितरं राजाज्ञां निवेदयामासतुः। स गोपालान् आज्ञापयामास—"सर्वं क्षीरदधिसर्पिरादि सञ्चिन्वन्तु, द्रव्याणि सज्जीकुरुत, रथान् युञ्जन्तु।" "श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे द्रव्यं दास्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः, ग्रामजनाः अपि गच्छन्ति इति श्रूयते।" इति नन्दगोपः ग्रामे घोषयामास। एतद् श्रुत्वा गोप्यः महता शोकव्यथया पीडिताः, अक्रूरः व्रजं सम्प्राप्तः रामकृष्णयोः नगरगमनाय इति। कन्याश्च काचिद् विषण्णमुखी दीर्घनिःश्वासैः, काचिद् वस्त्राङ्गदकेशपाशान् स्रंसयन्त्यः। अन्याः कृष्णस्मरणपराः स्वकार्याणि विस्मृत्य स्वस्मिन्नेव अन्तःप्रविष्टाः इव। अन्याः शौर्यस्य स्नेहस्मितवचनानि संस्मृत्य विमूढा अभवन्, तानि मनःस्पृशः मधुरवाक्यानि ताः मोहितवत्यः। ताः तस्य सुकुमारगमनं हस्तनयनस्मितावलोकनं, शोकनाशनविनोदविलासं, रासक्रीडादीनि च चिन्तयन्त्यः, मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, विरहभीता दुःखार्ता, समवेत्य अश्रुपूर्णमुख्यः, अच्युतं मनसा स्मरन्त्यः, परस्परं वदन्त्यः। ताः गोप्यः ऊचुः—"हे विधातः, असि त्वं निष्ठुरः! सख्यं स्नेहं च जनयित्वा, तृप्तिं विना विगलयसि, यथा बालानां क्रीडनकानि हरसि।" "मुकुन्दस्य मुखं श्यामलालकं, सुन्दरगण्डं, उन्नासिकं, स्मितमण्डितं, शोकनाशनं च दर्शनं दर्शयित्वा, तं दूरं करोषि—एतन्न उचितम्।" "त्वं खलु अक्रूरः, नामनुरूपः! नेत्रं दत्त्वा पुनः हरसि, बलात्, यः त्वया मधुवैरिणः सौन्दर्यं एकत्र द्रष्टुं लब्धम्।" "नन्दसुतः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति, वयं दुःखार्ताः। गृहपतिं कुलं बन्धून् त्यक्त्वा तं सेवितवत्यः, स तु अन्यासु रमते।" "तत्र नगरे स्त्रीणां रात्रिः सुखेन याति, ताः स्वप्नसिद्ध्या व्रजपतिम् अधरमधुरस्मितावलोकनं पीत्वा सन्तुष्टाः।" "मधुरवाक्यैः मोहितः मुकुन्दः तासां वशं गतः, कथं ग्राम्यास्त्रीषु पुनरागमिष्यति?" "अद्य दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः, मार्गे जनाः देवकीसुतं सर्वगुणालयं द्रक्ष्यन्ति।" "अक्रूरः नाम युक्तः, अक्रूरः एवायम्! अस्माकं दुःखेऽपि सान्त्वनं विना प्रियतमं दूरं नेतुम् उद्यतः।" "निष्ठुरहृदयः रथमारुह्य, अविवेकिनः प्रोत्साहयन्ति; गोपाः वृद्धैः उपेक्ष्य रथैः अनुगच्छन्ति; अद्य भाग्यं अपि प्रतिकूलम्।" "गच्छामः माधवं निरोद्धुम्! किम् अस्माकं बन्धुजनाः करिष्यन्ति, यदा भाग्येन अस्माकं हृदयं, यत् मुकुन्दविरहं निमेषार्धमपि न सहते, इदानीं विदीर्णम्।" "यस्य स्मितवाक्यवल्गितावलोकनालिङ्गनरासक्रीडादिभिः हृदयं हृतम्, वयं ताः गोप्यः, कथं तं विना क्षणमपि विरहान्धकारं तरिष्यामः?" "यदा दिनान्ते अनन्तसखः व्रजं प्रत्यागच्छन्, गोपैः परिवृतः, पादधूलिधूसरकेशः, वेणुं वादयन्, स्मितावलोकनैः विलसन्, तदा तं विना कथं जीवेम?" एवं ब्रुवाणाः गोप्यः विरहव्यथया पीडिताः, कृष्णे मनसि संस्थाप्य, तद्गमनस्य दुःखं विव्यथुः।