राजन्, स्वतेजसा दिशः सर्वाः तमः प्रच्छाद्य, ताविव मणिमयं पर्वतम् रजतमयं च सुवर्णेन भूषितम्, रामकृष्णौ विराजेताम्। अक्रूरः तु, प्रेमभरितहृदयः, शीघ्रं रथात् अवतीर्य, रामकृष्णयोः पादयोः साष्टाङ्गं पतितः। प्रभोः दर्शनसुखेन, अश्रुपूर्णलोचनः, रोमाञ्चिताङ्गः, स्वनामोच्चारणेऽपि अशक्तः सन्, हर्षवशात् तिष्ठति स्म। भगवान् तु, हस्ते रथचिह्नेन लक्षितः, समीपं गत्वा, प्रणतभक्तवत्सलः, अक्रूरं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, समीपं नीतवान्। तस्य भ्राता सङ्कर्षणः, महाबुद्धिः, प्रणतम् अक्रूरम् आलिङ्ग्य, तस्य करं स्वकरे गृहीत्वा, भ्रात्रा सह गृहं प्राविशत्। तौ च, कुशलप्रश्नपूर्वकं, अर्घ्यासनं दत्त्वा, अक्रूरस्य पादौ प्रक्षालयामासतुः, मधुपर्कं चोपाहरताम्। अतिथये गौः दत्ता, श्रमक्लान्ताङ्गानि सस्नेहम् अनुलेप्य, शुद्धं बहु भोजनं भक्त्या निवेदितम्। अक्रूरस्य भोजनानन्तरं, धर्मविद् रामः, सस्नेहम् गन्धान् माल्यं च यथायोग्यं समर्प्य, पुनः सम्मानितवान्। नन्दः अपि, सम्यक् सत्कृत्य, अक्रूरम् अपृच्छत्—"कच्चिद् अस्मिन् अनृजवे देशे कुशलं, यत्र कंसः जीवति, हे दाशार्ह? वयं च गोपालाः क्रूराधीनाः इव ननु?" "सः पापः, स्वसुतान् अपि, मातॄणां क्रन्दनं शृण्वन्, हत्वा, कथं भवतः कुशलं स्यात्?" इति। एवं नन्देन सान्त्वनपूर्वं पृष्टः, अक्रूरः स्वयम् यात्राक्लेशं विस्मृत्य, हर्षम् अनुभूतवान्। शुक उवाच—रमाकृष्णयोः सत्कारात्, सुखेन शय्यायाम् उपविश्य, अक्रूरः मार्गे मनसि कृतान् सर्वान् अभिलषितान् सम्प्राप्तवान्। भगवत्प्रसादे किं न सुलभं? तथापि, भगवद्भक्ताः किञ्चिदपि न कामयन्ते। सायं भोजनानन्तरं, देवकीसुतः श्रीभगवान्, मित्रैः सह कंसस्य वृत्तान्तान्, तस्य च नूतनम् अभिप्रायम्, पृष्टवान्। भगवान् उवाच—"प्रिय अक्रूर, स्वागतम्! कुशलं ते अस्तु। बान्धवानां स्वजनानां च रोगादिदुःखरहितं सर्वं अस्ति वा?" "कथं तु स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यत्र कंसः मातुलः अस्मान् स्वजनांश्च पीडयति?" "हन्त, अस्माभ्यं हेतोः पितरौ दुःखितौ—अस्मत्कारणात् पुत्राः निहताः, अस्मत्कारणात् बन्धनं प्राप्तौ।" "अद्य सौभग्येन स्वजनान् द्रष्टुं लब्धवान्, यथा चिरम् अभिलषितम्। ब्रूहि, प्रिय, आगमनकारणम्।" एवं भगवता पृष्टः, माधवः यदूनां कंसस्य च वैरं, वसुदेववधाय कंसस्य चेष्टाम्, यथावत् निवेदितवान्। यदर्थम् दूतत्वेन प्रेषितः, नारदस्य च कंसाय अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्मवृत्तान्तम्, सर्वं निवेदितवान्। अक्रूरस्य वचनं श्रुत्वा, शत्रुसैन्यनाशकौ कृष्णबलरामौ स्मितपूर्वकं नन्दं पितरम् राजाज्ञां निवेदयामासतुः। नन्दः गोपालान् आज्ञापयामास—"सर्वं क्षीरसर्पिस् दधि च सञ्चिन्वन्तु, राज्ञे दातुं द्रव्याणि सज्जीकुरुत, रथान् युञ्जन्तु।" "श्वः मथुरां गच्छामः, राज्ञे उत्पाद्यं दास्यामः, महोत्सवं च पश्यामः; ग्राम्यजनाः अपि गन्तुम् उक्ताः।" इति नन्दः ग्रामे घोषयामास। एतद् श्रुत्वा, गोप्यः महतीं शोकव्यथां प्रापुः, यतः अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। काचित् शोकात् वदनं श्वेतम् कृत्वा दीर्घनिःश्वासैः क्लान्ता, काचित् वस्त्राभरणकेशपाशान् विसृज्य, काचिद् भगवद्विलासे निमग्ना स्वकार्याणि विस्मृत्य, स्वस्वान्तरेव स्थिताः। अन्याः शौरिस्मितवचनसौन्दर्यस्मरणात् मूढा, तद्विलासमधुराक्षरैः हृतचित्ताः। ताः तस्य सुकुमारगमनं, हस्तचेष्टां, स्नेहस्मितावलोकनानि, दुःखनाशकहास्यविलासं, क्रीडाचेष्टां च स्मृत्वा, मुकुन्दस्य वियोगभीत्या, दुःखेन, समागताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, अच्युतं चिन्तयन्त्यः, परस्परं वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—"हे विधातः, त्वं निःस्नेहः! यः स्नेहसख्ययोः मिलनं कृत्वा, आकाङ्क्षापूरणात् पूर्वमेव वियोजयसि, बालकानां क्रीडनकवत्।" "त्वया मुकुन्दमुखं दर्शितम्, श्यामलालकाभिः भूषितम्, सुन्दरगण्डं, उन्नतनासिकं, स्मितसौन्दर्ययुक्तं, दुःखनाशकम्—ततः पुनः दूरं नीतम्; एषा तव नीतिः न शोभते।" "अक्रूरः नाम युक्तम्, यः निःस्नेहः! नेत्रयोः सौन्दर्यदर्शनं दत्त्वा, पुनः तदपहरसि, यतः त्वया एव मधुसूदनस्य रूपं दृष्टम्, सर्वसौन्दर्यैकमूर्तिम्।" "नन्दतनयः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न हि पश्यति, यद्यपि वयं स्वकृतदुःखैः पीडिताः। गृहं, बान्धवान्, पतिं च त्यक्त्वा, तस्य सेवायै आगताः, स तु अन्यासु रमते।" "नूनं तस्य नगरीस्त्रियः सुखेन रात्रिं नयन्ति, ताः च तस्य मुखामृतं पिबन्ति, सस्मितसञ्चारदृष्ट्या ताः मोदयति।" "मधुरवचनैः मोहितः मुकुन्दः तासां वशः जातः, कथं पुनः ग्राम्यस्त्रीषु, लज्जासु, प्रेमविह्वलासु, प्रत्यागमिष्यति?" "अद्य दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वतानां महोत्सवः, मार्गे जनाः देवकीसुतस्य सौन्दर्यं द्रक्ष्यन्ति।" "अक्रूरः इत्येतद् नाम युक्ततमम्! यः दुःखितासु अस्मासु, सान्त्वनं न कृत्वा, प्रियतमं दूरं नयति, सः निःस्नेहः।" "निर्दयः, रथमारुह्य, उत्सुकैः प्रेर्यते; वृद्धैः उपेक्षिताः गोपालाः रथैः अनुगच्छन्ति, अद्य भाग्यं अपि विपरीतम्।" "गच्छामः माधवं निरोद्धुं! किं कृत्वा वृद्धबान्धवाः, यदा स्वान्तं मुकुन्दवियोगं क्षणमपि न सहते?" "वयं तु तस्य स्नेहस्मितविलासवचनावलोकनालिङ्गनरासविलासैः हृतचित्ताः, कथं वियोगान्धकारं क्षणमपि तं विना सहिष्यामः?" एवं राजन्, श्रीभगवतो रामकृष्णयोः आगमनं, अक्रूरस्य सत्कारः, गोपीनां विरहवेदना च, भगवद्भक्तिप्रेममाधुर्येण, गोकुले प्रवर्तते स्म।