देहिनां परमं श्रेयः गर्व-भय-शोक-त्याग एव, यः प्रथमं हरिलक्षणदर्शन-श्रवण-संस्पर्शादिभिः सम्पद्यते। अक्रूरः तु, तदनुस्मरन्, व्रजं प्रविशन्, कृष्णं रामं च दृष्टवान्, ये दुग्ध-दोहनात् प्रत्यागतौ, पीत-नीलाम्बरधारिणौ, शरत्पद्मनयनौ च। तौ युवानौ, एकः श्यामः, अपरः गौरः, सौन्दर्यनिधी, विशालभुजौ, सुन्दराननौ, दीप्तिमन्तौ, नवदन्तिनां बलगमनसम्पन्नौ च आस्ताम्। तयोः महात्मनोः चरणयोः ध्वज-वज्र-अङ्कुश-पद्माङ्कानि सन्ति, तौ व्रजं शोभयन्तौ, स्नेहमुदितस्मितदृष्ट्या प्रजाः पश्यन्तौ, क्रीडायाम् सौम्यौ रम्यौ, माल्य-वनमालाभिः भूषितौ, दिव्यगन्धानुलेपनौ, स्नातौ, शुक्लवस्त्रधारिणौ च। तौ आद्यौ पुरुषौ, जगतः कारणौ, स्वांशेन भूम्याः हितार्थम् अवतीर्णौ, बलराम-केशवनाम्नौ, जगतः स्वामिनौ च। तौ स्वतेजसा सर्वदिक्प्रकाशकौ, इन्द्रनील-शैलमिव सुवर्णशैलं च सुवर्णेन भूषितौ इव बभासतुः। अक्रूरः तु, प्रेम्णा विवर्धमानः, शीघ्रं रथात् अवपत्य, रामकृष्णयोः पादयोः साष्टाङ्गं निपपात। भगवत्साक्षात्कारात् अतीव हृष्टः, अश्रुपूर्णलोचनः, रोमाञ्चिततनुः, स्वनामोच्चारणेऽपि अशक्तः अभवत्। भगवान् तु, रथचक्रचिह्नितकरः, समीपं गत्वा, स्नेहेन अक्रूरं समालिङ्ग्य, स्वसमीपं चकार, प्रणतानां प्रियत्वात्। तं च प्रणतम् अक्रूरं सङ्कर्षणः, महात्मा, आलिङ्ग्य, तस्य हस्तं स्वहस्ते गृहीत्वा, भ्रात्रा सह गृहं प्राविशत्। तत्र तस्य कुशलं पृष्ट्वा, आसनं दत्त्वा, पादप्रक्षालनं कृत्वा, मधुपर्कं चोपाहरताम्। अतिथये गौः समर्पिता, श्रान्ताङ्गस्य सस्नेहम् अङ्गमर्दनं कृतम्, तस्मै शुद्धं बहु भोजनं भक्त्या समर्पितम्। भुक्तवत्सु तत्र, धर्मविदां श्रेष्ठः रामः, स्नेहेन, यज्ञगन्धान् माल्यं च पुनर्यथाविधि अक्रूराय समर्पयत्। नन्दः तु, सम्यक् सत्कृत्य, पप्रच्छ—"कच्चित् त्वम् अत्र कुशलः, कंसजीवितेऽपि, दाशार्ह, अस्माकं तु गोकुलवासिनां दुःखमिव, क्रूरपालितगोपवद्, ननु?" "सः पापात्मा, स्वसुतान् मातृशोकात् हत्वा, कथं तव जनस्य च कल्याणमस्ति, इति चिन्तयामः?" इति नन्देन सुस्नेहपूर्वं पृष्टः, अक्रूरः यात्राक्लेशं विस्मृत्य, तत्र तुष्टः समभवत्। शुकः उवाच—अक्रूरः, रामकृष्णाभ्यां सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः, मार्गे यानि कामान् अचिन्तयत्, तानि सर्वाणि प्राप्तवान्। भगवति तुष्टे, लक्ष्मीपते, किम् अप्राप्यं? किन्तु, तद्भक्ताः किमपि न स्पृहयन्ति। सायं भोजनानन्तरम्, देवकीपुत्रः भगवान्, स्वमित्रैः सह कंसस्य वृत्तानि, तस्य च चिन्तनानि पप्रच्छ। भगवान् उवाच—"स्वागतम्, सौम्य अक्रूर! सर्वं कुशलं भवतु। स्वजनबान्धवानां रोगाद्यपायः कच्चित् नास्ति?" "कथं तु स्वस्य कुशलं पृच्छेयम्, यदा अस्माकं कुलं कंसाधीनं दुःखितं, मम मातुलः कंसः अस्मान् च जनान् च शासति?" "हन्त, मम माता-पितरौ मयि हेतौ बहु दुःखमभिलषितम्—मदर्थं तेषां पुत्राः हताः, मदर्थं ते बन्धनं प्राप्नुवन्।" "अद्य सौम्य, मम स्वजनान् द्रष्टुं सौभाग्येन प्राप्तवान्, यथा मम अभिलाषः आसीत्। आगमनस्य कारणं वद।" एवं भगवता पृष्टः, माधवः सर्वं न्यवेदयत्—यदूनां वैरं, कंसस्य वसुदेववधस्य च सङ्कल्पम्। यदर्थं स्वयम् दूतत्वेन प्रेषितः, नारदस्य च कंसाय उक्तं, अनकदुन्दुभेः पुत्रजन्म विषये, तदपि व्याचष्ट। अक्रूरवचनानि श्रुत्वा, कृष्णबलरामौ, रिपुसैन्यविनाशकौ, स्मितपूर्वं नन्दं पितरं राजाज्ञां च निवेदयताम्। नन्दः गोपान् आज्ञापयत्—"सर्वं दुग्धाद्यं सङ्गृह्यत, द्रव्याणि च समर्पणार्थं योजयत, रथांश्च युञ्जीत।" "श्वः वयं मथुरां गमिष्यामः, राज्ञे द्रव्याणि समर्पयिष्यामः, महोत्सवं च द्रक्ष्यामः, जनाः ग्रामाद् गच्छन्ति, इति श्रूयते।" इत्युक्त्वा नन्दः ग्रामे घोषयामास। एतच्छ्रुत्वा, गोप्यः महान् शोकमभजन्, यतः अक्रूरः रामकृष्णयोः नगरगमनाय आगतः। काश्चित् दुःखेन विवर्णमुख्यः, निश्वासैः शिथिलवस्त्राभरणकचाः अभवन्। अन्याः तु, तन्मयाः, स्वकार्याणि विहाय, जगदपि न जानन्त्यः, स्वान्तरेव प्रविष्टाः इव बभूवुः। अन्याः शौरिस्मितवचनस्मरणेन मोहिताः, तस्य हृत्प्रवेशिनः कांतवाक्यानि स्मृत्वा विमूढबुद्धयः अभवन्। ताः तस्य सुगमने, सव्यापारदृष्टिषु, स्नेहस्मितेषु, हास्येषु, दुःखापहासु, क्रीडासु च, मनः समर्पयन्त्यः स्म। मुकुन्दं चिन्तयन्त्यः, विरहभीत्या संतप्ताः, समवेत्य, अश्रुपूरितमुख्यः, अच्युतमनसा, परस्परं वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—"हे विधात्रन्, त्वं निःस्पृहः, निर्दयः! स्नेहसख्येन देहिनः संयोज्य, तेषां कामान् अप्राप्त्यै, बालकानां क्रीडनकानि इव, पृथक् करोषि।" "त्वं नः मुकुन्दस्य मुखं दर्शितवान्—श्यामलालकाभिः सुशोभितं, सुगण्डस्थलनासिकं, सस्मितं, दुःखापहं—पुनः तं दूरं करोषि, एतद् न युक्तम्।" "अक्रूर! त्वं नाम्नैव क्रूरः, दृष्टिं दत्त्वा, पुनरपि तां हरसि, यः त्वया मधुविद्विषः सौन्दर्यं, समस्तसृष्टिसारं, एकत्र दृष्टम्।" "नन्दसुतः अस्मासु चञ्चलस्नेहः, न पश्यति, स्वकृतदुःखेन संतप्तासु, वयं गृहपतिपरिजनं च त्यक्त्वा तस्मै सेवायै गताः, स तु अन्यासु प्रियासु मनः कृतवान्।" "नूनं तस्य नगरीस्त्रियः सुखेन रात्रिं यापयन्ति, तासां कामाः सिद्धाः, याः व्रजेश्वरस्य मुखामृतं, तस्य कटाक्षस्मितमधुरं च, पिबन्त्यः, नगरे प्रविशन्तम्।" एवं गोप्यः विरहवेदना, कृष्णप्रेम्णा संतप्ताः, भगवतोः नगरगमनं, तस्य सौन्दर्यस्मरणं च, परस्परं प्राकथयन्।