सञ्जयः उवाच—अहं अद्य कृष्णस्य, कालस्वरूपस्य, सर्वसेनानां संहारं अर्जुनस्य सारथित्वेन साक्षात्कर्तुं गच्छामि। तं भगवन्तं, शुद्धज्ञानमयं, स्वस्वरूपस्थितं, सर्वसंकल्पसिद्धं, मायास्पर्शवर्जितं, गुणप्रवाहस्य मूलं, वयं चिन्तयामः। त्वं सर्वाश्रयः, स्वमायया सर्वभेदान् कल्पितवान्, लीलया मानवस्वरूपं धारयन्, यदुवृष्णिसात्वतानां अग्रण्यः, तुभ्यं नमः। शुकः उवाच—एवं कृष्णं यदुनां प्रधानं, भक्तश्रेष्ठं, प्रणम्य, तेन अनुमोदितः, तस्मात् दर्शनात् हर्षितः, स महर्षिः निर्गतः। ततः गोविन्दः केशिनं संग्रामे हत्वा, गोपैः सह हर्षपूर्णः, गोकुलं मुदितं कृतवान्। एकदा गोपबालाः गिरिशिखरेषु पशून् चरयन्तः, चौरपालकश्चौरपशुप्रभृतिभिः लीलां कृतवन्तः। तत्र केचन चौराः, केचन गोपाः, केचन पशवः, सर्वे निर्भयाः, एकत्र क्रीडन्ति। मायासुतः व्योम नाम, मायावान्, गोपवेषधारी, पशुप्रधानेन बहून् चौरवेषधारिणः अपहृत्य, पर्वतगुहायां निन्ये। तान् गुहायां स्थापयित्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा शेषितः, शिलया द्वारं रुद्धवान्। कृष्णः, पुण्यजनाश्रयः, तस्य कर्म ज्ञात्वा, व्योमासुरं गोपान् नयन्तं सिंहः शृगालमिव गृहीत्वा। स बलवान् मायासुरः, पर्वतवत् विशालरूपं धारयित्वा, मुक्तुं प्रयत्नं कृतवान्, परन्तु भगवत्कराभ्यां पराजितः। अच्युतः तं बलिनं भूमौ निपात्य, दिविस्थैः देवैः निरीक्ष्यमाणः, गोपघ्नं हत्वा। गुहाद्वारं भङ्क्त्वा, गोपान् कठिनेन मुक्त्वा, देवैः गोपैः च स्तुतः, स्वं वृजं प्रविष्टः। एवं व्योमासुरवधो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य प्रथमस्कन्धस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। शुकः पुनः उवाच—अक्रूरः, बुद्धिमान्, रात्रिं मथुरायाम् उपवेश्य, प्रभाते रथमारुह्य नन्दस्य गोकुलं प्रति प्रस्थितः। मार्गे गच्छन्, भगवत्पदकमलस्नेहसमुत्कर्षः, मनसि चिन्तयामास—'किं मे पुण्यं कृतं, किं तपः, किं दानं, येन अद्य केशवः मया दृश्यते?' 'भगवतो दर्शनं मे दुर्लभं, यथा शूद्रस्य ब्रह्मजपः, विषयासक्तस्य। मां पतितमपि अच्युतदर्शनं वञ्चयितुं नास्ति; कदाचित् कालनदीवाहितः अपि पारं गच्छति। अद्य मम दुर्भाग्यं नष्टं, जीवितं फलितं, योगिनां ध्यानविषयाणि भगवत्पादकमलानि नमामि।' 'कंसः अपि अद्य मम परमं सौभाग्यं दत्तवान्, यः हरिं, अवताररूपं, पादनखदीप्त्या पुरातनानां तमो नाशितवान्, अहं पश्यामि। तानि पादानि ब्रह्मशिवादिभिः, श्रीया, ऋषिभिः, सात्वतैः पूजितानि, यानि वनं गोपालैः चरन्ति, गोपीस्तनकुङ्कुमाङ्कितानि।' 'नूनं मुकुन्दस्य मुखं, सुगण्डं, सुगण्डनासाप्रभृतिसौन्दर्ययुक्तं, स्मितावलोकनपद्माक्षं, कुचेलशोभितं, यत्र मृगाः परिक्रमन्ति, अहं पश्यामि।' 'विष्णुं, स्वेच्छया मानवस्वरूपं धारयन्तं, भूमिभारहरणाय, सौन्दर्यनिधिं, अद्य साक्षात् पश्यामि। स अहं यं पश्यामि, अहंकारद्वन्द्ववर्जितं, स्वप्रभया अज्ञानतमः नाशयन्तं; मायया जीवेषु प्राणेन्द्रियबुद्ध्यनुसंधानं कुर्वन्तं।' 'तस्य वचनानि, शुभगुणकर्मजन्मसंयुक्तानि, सर्वदोषनाशकानि, जीवितदायीनि, पावकानि, जगत् शुद्धयन्ति; तेषां विमुखाः शोभनशवाः इव।' 'स सात्वतवंशे अवतर्य, देवानां श्रेष्ठानां प्रीत्यर्थं, वृजे स्थितः, यत्र देवाः भगवतो सर्वमंगलकर्माणि गायन्ति।' 'अद्य नूनं महापुरुषलक्ष्यं, त्रिलोकानन्दं, नेत्रोत्सवस्वरूपं, श्रीया कामितं रूपं, अहं स्वनेत्राभ्यां प्रभाते पश्यामि।' 'रथात् भगवत्सह अवतार्य, योगिनां मनःस्थितपादं, अहं लभे, तत्र गोपबन्धवः वनवासिनः च प्रणमन्ति।' 'भगवान् स्वपदकमलमस्तकं मम अधः स्थापयेत्, भयभीतानां कालसर्पभीतानां शरणागतानां निर्भयं ददाति।' 'येन स्पर्शेन कौशिकः बली च, पूजां कृत्वा, त्रिलोकपतित्वं लब्धवन्तौ; अथवा, क्रीडायां गोपीषु भगवत्पदस्पर्शेन श्रमं हरति।' 'अच्युतः सर्वदर्शी, कंसदूतं मामपि द्वेष्यं न मन्यते; स क्षेत्रज्ञः, शुद्धदृष्ट्या सर्वं मनसा कृतं बाह्याभ्यन्तरं पश्यति।' 'नूनं भगवान् मम प्रणतस्य, अञ्जलिपुटस्य, करुणया स्मितदृष्ट्या पश्यति; तदा मम सर्वपापं नश्यति, महाऽनन्दं निर्भयं लभे।' 'स मे मित्रश्रेष्ठः, बान्धवः, एकदेवः, बाहुभ्यां मामालिंग्य, तस्मात् क्षणात् पावयति, कर्मजन्यं बन्धनं च नश्यति।' 'यदा अहं अञ्जलिपुटेन प्रणम्य, भगवत्स्पर्शं लभे, तदा स अक्रूराय वदति; मानवजन्मिनः भगवत्पूजया सम्मानं न लभन्ति, तस्य जन्म निष्फलम्।' 'स न कस्मिंश्चित् प्रियतमः, न श्रेष्ठमित्रम्, न अप्रियः, न द्वेष्यः, न तिरस्कृतः; यथा कल्पवृक्षः समाश्रितेभ्यः ददाति, तथा भक्तेषु भगवदनुग्रहः।' एवं यदुनां ज्येष्ठः, स्मितं कृत्वा, प्रणतं अक्रूरं बाहुभ्यां आलिंग्य, गृहं नीतवान्, यत्र सर्वसत्कारः व्यवस्थितः, कंसस्य बान्धवेषु कृतदुःखानि अपृच्छत्। शुकः उवाच—एवं कृष्णं चिन्तयन्, श्वफाल्कपुत्रः अक्रूरः, मार्गे गच्छन्, रथेन गोकुलं प्राप्तः, यथा सूर्यः पश्चिमगिरिं गच्छति। तत्र गोपग्रामे, सर्वलोकाधिपानां शिरसि धूलिं धारयन्तं, पद्म, यव, अंकुशादिलक्षणयुक्तं, भगवत्पदचिह्नं ददर्श। तं दृष्ट्वा, हर्षस्नेहसमाकुलः, नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णः, रोमाञ्चितः, रथात् अवतीर्य, 'हा! एषा भगवत्पादधूलिः!' इति गोपग्रामे विचरन्।