श्रीकृष्णः बलरामेण सह कुकुद्मिन् नाम दैत्यं गोष्ठे हत्वा, द्विजातिभिः स्तुतः, गोपीनां नेत्रोत्सवः सन्, गोपग्रामं प्रविष्टः। ततः श्रीकृष्णस्य अद्भुतकर्मणा अरिष्टासुरस्य वधं दृष्ट्वा, दिव्यदर्शी नारदः कंसं ज्ञापयितुं तत्र अगच्छत्। स कंसाय उक्तवान्—यशोदायाः कन्या, देवक्याः कुमारः कृष्णः, रोहिण्याः पुत्रः रामः, भयभीतः वसुदेवः तान् नन्दाय मित्राय समर्पितवान्। नन्दाय तान् समर्प्य, वसुदेवः तौ कुमारौ, ये तव जनान् हत्वा, स्थापितवान्। इति श्रुत्वा, भोजराजः कंसः, क्रोधेन विक्षिप्तेन्द्रियः, तीक्ष्णं खड्गं गृहित्वा वसुदेवं हन्तुं उद्यतः। तदा नारदः तं निवार्य, तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युः इति रहस्यं प्रकाशयामास। तद्विज्ञाय कंसः वसुदेवं तस्य पत्नीं च लोहेन बन्धयामास। नारदस्य निर्गते, कंसः केशिनं आह्वय्य तं संबोधितवान्। स तं प्रेषितवान्—"गच्छ, रामं केशवञ्च हन्याः; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शलम्, तोषलम्, अन्यांश्च प्रेषय।" भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आह्वय्य उक्तवान्—"शृण्वन्तु सर्वे, एते बलिनः मल्लाः चाणूरः मुष्टिकश्च।" "नन्दस्य गोष्ठे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामः कृष्णश्च वसतः; तयोः हस्ते मम मृत्युर्निर्दिष्टः।" "यूयम्, अत्र मल्लयुद्धे तौ हन्यातम्; विविधाः वेदिकाः क्रीडाङ्गणस्य चतुर्दिकं निर्मीयन्ताम्, यथा सर्वजनाः ग्रामवासिनः च तयोः युद्धं पश्येयुः।" "प्रधानमन्त्रिन्, द्वारि क्रीडाङ्गणस्य कुबलयापीडः हस्ती स्थाप्यताम्; स मम शत्रून् तत्र हन्यात्।" "चतुर्दशीदिने धनुयागः विधिवत् आरभ्यताम्; शुद्धपशवः प्रभवे दातव्याः, यज्ञाय, वरदाय, भूतपतये।" एवं कार्यकुशलं मन्त्रिणं निर्देश्य, श्रेष्ठं यदूनां आह्वय्य, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा अक्रूरं संबोधितवान्। "भवान्, उदारश्च, मम स्नेहं स्थापयतु; भोजेषु वृ्ष्णिषु च, त्वत्समानः हितकारी नास्ति।" "तस्मात्, सौम्य, त्वं कार्यसिद्धौ समर्थः, तव शरणं प्राप्तवान्; यथा इन्द्रः विष्णुं आश्रित्य स्वार्थं प्राप्तवान्, तथा त्वं, वीर।" "गच्छ नन्दस्य व्रजं; तत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ; तौ रथेन शीघ्रं आनय।" "मम मृत्युर्न वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति श्रूयते; तौ नन्दमुख्यैः गोपालैः सह, तेषां दानैः सह, आनय।" "आनीतानां तयोः, हस्तिना, मृत्युसमानः, हन्यां; यदि तौ मुक्तौ, मल्लैः विद्युत्समैरपि हन्यां।" "तयोः हते, वसुदेवं क्लिष्टान् च अन्यान् हन्यां; तेषां बान्धवान् वृ्ष्णिभोजदशार्हान् च नाशयामि।" "उग्रसेनं वृद्धं पितरं, तस्य भ्रातरं देवकं, अन्यांश्च, मम विरोधिनः, हन्यां।" "ततः, मित्र, भूमिः कंटकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धः गुरुर्मम, द्विविदः प्रियसखा।" "शम्बरः, नरकः, बाणः च मम स्नेही; तैः सह देवसंबद्धान् नृपतीन् नाशयित्वा, भूमिं भोक्ष्यामि।" "एतद्विज्ञाय, शीघ्रं रामकृष्णौ क्रीडाप्रियौ धनुयागदर्शनाय, यदुपुरीदर्शनाय आनय।" अक्रूरः उक्तवान्—"राजन्, आदेशः उचितः; शत्रुनिर्द्वेषणं तव धर्मः; सिद्धिः वा असिद्धिः वा, भाग्ये एव निर्भरः, भाग्यं फलकारणम्।" "जनाः, भाग्यविघ्नेषु अपि, इच्छायाः सिद्ध्यर्थं यत्नं कुर्वन्ति; सुखदुःखयोः अधीनाः; तथापि, आदेशं करिष्यामि।" शुकदेवः उवाच—एवं अक्रूरं निर्देश्य, मन्त्रिणः विसर्ज्य, कंसः स्वगृहं प्रविष्टः; अक्रूरः अपि स्वगृहं अगच्छत्। ततः, कंसस्य प्रेषितः केशी, मनोजवः बलवान् अश्वः, भूमिं खुरैः कम्पयन्, केशैः आकाशं चालयन्, गर्जितेन सर्वान् भयावहेन कम्पयन्, नन्दव्रजं अगच्छत्। स, विशालनेत्रः, उग्रमुखः, महाकण्ठः, मेघश्यामः, कंसस्य सहायः दुष्टचेताः, नन्दव्रजं कम्पयित्वा, कृष्णस्य गोष्ठं भयत्रस्तं चकार। तदा भगवान् गोपमुख्यः, सिंहनादेन तं आह्वयन्। स, यज्ञं कुर्वन्तं भगवानं साक्षात् आक्राम्य, क्रोधात् आकाशं निग्रास्य इव, पदाभ्यां कमललोचनं ताडितवान्; तस्य वेगः अत्यन्तदुर्जयः आसीत्। तदा, अव्यक्तः भगवान्, क्रोधेन तं मोहयन्, उभाभ्यां भुजाभ्यां तं गृहित्वा, पादाभ्यां घूर्णयित्वा, गरुडः सर्पं इव, तं शतधनुषमितं दूरं अपातयत्। केशी, चेतनां पुनः प्राप्त्वा, क्रोधेन, शीघ्रं हरिं मुखं प्रसार्य आक्राम्य; भगवान् स्मितं कृत्वा, भुजं तस्य मुखे ददौ, सर्पः विवरं यथा प्रविशति। तदा भगवतो भुजस्पर्शात्, तस्य दन्ताः तप्तलोहपिण्डवत् पतिताः; भगवान् भुजः, तस्य देहे प्रविश्य, लोहपिण्डवत् विहितः। तस्य भगवतो भुजः तस्य देहे प्रसारितः, श्वासो रुद्धः, अंगानि विक्षिप्तानि, केशी स्वेदसिक्तः, नेत्रौ भ्रमणम्, भूमौ पतित्वा, रुधिरं वमन्, मृतः अभवत्। ततः, तस्य बिल्वफलसदृशात् शरीरात्, भगवान् महाबाहुः भुजं निष्क्रान्तवान्; शत्रुवधेन न विस्मितः, न गर्वितः, देवैः पुष्पवृष्ट्या पूजितः आसीत्। राजन्, ततः भक्तश्रेष्ठः दिव्यऋषिः, भगवतः निष्कलुषकर्मणः समीपं आगत्य, गूढं वचनं उक्तवान्— "कृष्ण! कृष्ण! अचिन्त्यात्मन्! योगेश्वर! विश्वेश्वर! वासुदेव! सर्वाश्रय! सात्वतश्रेष्ठ! प्रभो!" "त्वं सर्वभूतात्मा, विदुषां एकदीपः, हृदयगुहायां गुह्यः, साक्षी, पुरुषोत्तमः, ईश्वरः।" "स्वात्मना आत्मनः शरणं; आदौ मायया गुणान् सृजसि; तैः, सत्यमनः प्रभो, जगत् सृजसि, पालयसि, लयमयासि।" "तस्मात्, भूमिभारहराय, दैत्यानां, दुष्टानां, राक्षसानां विनाशाय, साधूनां संरक्षणाय, त्वं अवतीर्णः।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे षट्त्रिंशोऽध्यायः सप्तत्रिंशोऽध्यायः च, कथा सम्पूर्णा।