भगवतः प्रेरणया अपसारितः अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, सर्वाङ्गं स्वेदेन सिक्तः, उच्छ्वासं दीर्घं कुर्वन्, क्रोधेन आक्रान्तः, पुनः केशवं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। तदा श्रीकृष्णः तस्य शृङ्गेण गृहीत्वा, चरणेन अधः निपीड्य, भूमौ चिक्षेप, तं च जलद्रव्यम् इव संप्रेष्य, बलात् शृङ्गेण आहतवान्। सः असुरः रुधिरं वमन्, मूत्रपुरीषं मुञ्चन्, पादैः स्पन्दमानः, चक्षुषी अचले, अत्यन्तं पीडितः, निरृत्या हतः। तस्मिन्क्षणे देवाः पुष्पवृष्ट्या केशवं समर्चयन्। एवं कुकुद्मिनं वृषासुरं हत्वा, द्विजैः कीर्त्यमानः कृष्णः बलरामेण सह गोपग्रामं प्रविवेश, गोपीजनानां नेत्रोत्सवं जनयन्। यदा श्रीकृष्णेन अद्भुतकर्मणा अरिष्टासुरो निहतः, तदा देवर्षिः नारदः, देवदर्शनः, कंसाय तद्वृत्तान्तं निवेदयितुं जगाम। सः कंसाय उक्तवान्—"यशोदाया दुहिता, देवक्याः सुतः कृष्णः, रोहिण्याः पुत्रः रामः—एते सर्वे भीतवसुदेवेन न्यस्ताः।" तान् मित्रं नन्दं प्रति समर्प्य, वसुदेवः तौ एव, येन तव जनाः निहताः, स्थापितवान्। इति श्रुत्वा भोजराजः कंसः, क्रोधेन इन्द्रियाणि विक्षिप्य, तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा वसुदेवं हन्तुम् उद्यतवान्। तं नारदः निरोद्धुम् आगतः, तयोः पुत्रयोः स्वस्य मरणं रहस्यम् उक्तवान्। ततः कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृंखलाभ्यां बद्धवान्। देवर्षेः निर्गम्य, कंसः केशिनं आहूय सम्बोधितवान्। सः तम् आज्ञापयामास—"गच्छ, रामं केशवं च हन्य, ततः मुष्टिकं चाणूरं शालं तोशलं च अन्यांश्च प्रेषय।" भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय अवदत्—"शृणुत, एते बलवन्तः मल्लाः चाणूरः मुष्टिकश्च।" "नन्दस्य गोपग्रामे आनकदुन्दुभेः सुतौ रामकृष्णौ वसतः; तयोः हस्ते मम निधनं भविष्यति इति भविष्यदृष्ट्या उक्तम्।" "यूयं तौ अत्र मल्लयुद्धे हन्तव्या; विविधाः वेदिकाः निर्मीय, मल्लभूमिना परिवृताः, सर्वे नागरिकाः ग्राम्याश्च तेषां युद्धदर्शनाय आगच्छेयुः।" "प्रधानमन्त्रिन्, द्वारि मल्लभूमेः कुअलयापीडं हस्तिनं आनय; सः तत्र मम शत्रून् हन्तु।" "चतुर्दश्यां धनुर्वेदिकां विधानपूर्वकं आरभ्यताम्; शुद्धपशवः संप्राप्यन्तां, यज्ञेशाय, वरदाय, समर्पय।" एवं कार्यकुशलं मन्त्रिणं समादिश्य, श्रेष्ठं यदूनां आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, अक्रूरं प्रति वचः प्रोवाच—"भगवन्, कृपया, सन्मानात्, मया सह सौहार्दं स्थापय; भोजवृष्णिषु त्वत्समः हितैषी न विद्यते।" "तस्मात् सौम्य, त्वामाश्रित्य अहमपि यथैव इन्द्रः विष्णुमाश्रित्य स्वार्थं प्राप, तथैव त्वयि आश्रितः।" "गच्छ नन्दस्य व्रजं, तत्र आनकदुन्दुभेः सुतौ स्थितौ; तौ त्वरया रथेन आनय।" "मम निधनं वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितम् इति श्रूयते; तौ च नन्दप्रधानैः गोपैः सह, उपहारैः सहितान्, आनय।" "यदा तौ आगमिष्यतः, तदा हस्तिना, यमसदृशेन, हन्येयाताम्; यदि तौ तत्रातिवर्तेते, तर्हि वज्रसदृशैः मल्लैः हन्येयाताम्।" "तयोः निधनानन्तरं, वसुदेवादीन् क्लिश्यमानान् नाशयिष्यामि, तेषां बान्धवान्—वृष्णीन् भोजान् दशार्हांश्च हनिष्यामि।" "पितरं वृद्धं उग्रसेनं, येन राज्ये इच्छा अस्ति, तस्य भ्रातरं देवकं, सर्वांश्च प्रतिकूलान् हनिष्यामि।" "ततः, मित्र, पृथ्वी कंटकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धः गुरुर्मम, द्विविदः प्रियः सखा।" "शम्बरः, नरकः, बाणश्च मम स्नेहिताः; तैः सह देवसंयुक्तान् नृपतीन् विनाश्य, पृथ्वीं भोग्यां करिष्यामि।" "एवम् ज्ञात्वा, शीघ्रं रामकृष्णौ क्रीडारसिकौ धनुर्वेदिकादर्शनाय, यदुपुर्याः शोभां च द्रष्टुं आनय।" श्रीअक्रूरः उवाच—"राजन्, तव आज्ञा युक्ता, रिपूनां विनाशः तव कर्तव्यं; जयपराजयौ भाग्याधीनौ, भाग्यं हि फलहेतुः।" "मनुष्याः स्वार्थाय यत्नं कुर्वन्ति, भाग्यविघ्नेष्वपि; सुखदुःखयोः वशे वर्तन्ते। तथापि, तव आज्ञां करिष्यामि।" श्रीशुक उवाच—एवं अक्रूरं समादिश्य मन्त्रिणः विसृज्य, कंसः स्वमन्दिरं प्रविवेश, अक्रूरः अपि स्वगृहं प्रतिजगाम। ततः कंसप्रेषितः केशी नाम अश्वासुरः, मनोजवः महाबलः, भूमिं खुरैः सम्पीड्य, केशसंवेगैः गगनं कम्पयन्, भीषणनिनादेन सर्वान् त्रासयन्, अभ्युपेत्य व्रजं नन्दस्य। तस्य नेत्रे विशालौ, विवृतमुखः, दीर्घग्रीवः, मेघसन्निभः, दुष्टभावः, कंससहाय्ये इच्छन्, व्रजं कम्पयन् प्रविवेश। तस्य ह्रेषितेन, पुच्छवेगेन मेघान् विक्षिपन्, कृष्णस्य स्वगोपग्रामं भयाकुलं कृत्वा, भगवान् गोपालकनायकः सिंहनादेन तमाह्वयत्। सः यज्ञं कुर्वन्तं केशवं प्रति क्रुद्धः, नभः ग्रसन्निव, वेगेन अभ्यधावत्, चरणाभ्यां कमललोचनं ताडयामास। किन्तु अव्यक्तात्मा भगवान् कोपात् तम् मोहयन्, उभाभ्यां बाहुभ्यां गृह्य, पादाभ्यां घूर्णयित्वा, गर्डभ इव सर्पं, तं शतमुष्टिप्रमाणं दूरं चिक्षेप। केशी चेतनां पुनः प्राप्त्वा, क्रोधात् हरिं प्रति विकटमुखः शीघ्रं धावन्, तदा भगवान् स्मयमानः, स्वबाहुं तस्य मुखे प्रविशत्, यथा सर्पः विवरे। तस्य दन्ताः भगवतो बाहुस्पर्शात् तप्तायसपातवत् पतिताः; तथा भगवानः बाहुः तस्य शरीरं प्रविश्य, आयःपिण्डवत् व्याप्तः। तस्य श्वासः निरुद्धः, अङ्गानि स्पन्दमानानि, स्वेदेन सिक्तः, नेत्रे भ्रमणशीलं, केशी भूमौ रुधिरं वमन्, मृतः पतितः। तस्मात् कर्कटीफलसदृशात् देहात्, बलभद्रः भगवान् बाहुं निर्गम्य, शत्रुनाशे सहजसौम्यभावेन, न विस्मितः, न च गर्वितः, देवैः पुष्पवृष्ट्या पूजितः। ततः भगवतः कर्मणां शुद्धतया, भक्तश्रेष्ठः देवर्षिः उपसृत्य, रहस्यं वचनं प्रोवाच—"कृष्ण, कृष्ण, अनन्तात्मन्, योगेश्वर, जगन्नाथ, वासुदेव, सर्वाश्रय, सात्वतानां श्रेष्ठ, प्रभो!