अथ भगवतः श्रीकृष्णस्य लीलायाः प्रवाहः कथ्यते— भगवान् अच्युतः, दुष्टदर्पनाशनः, हस्तेन भूमिम् आहत्य, गम्भीरघोषं कृत्वा, अरिष्टं तं दानवं प्रत्यभाषत— "दुष्टचित्त! त्वादृशानाम् अहं गर्वं नाशयामि।" ततः श्रीहरिः, बाहुं मित्रस्य स्कन्धे निवेश्य, स्थित्वा प्रतीक्षां चकार। तस्मिन्नन्तरे अरिष्टोऽपि कोपात् खुरेण भूमिं खनन्, उन्नतपुच्छं घनघर्जितवत् भ्रमयन्, वेगेन कृष्णं प्रति अभ्यधावत्त्। स तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तलोचनः, कुटिलदृष्ट्या अच्युतं त्वरया इन्द्रवज्र इव अभ्यपतत्। तदा प्रभुः तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पदानि प्रतिगम्य, तम् अपसार्य यथा गजेन्द्रः गजम् अपकर्षयेत्, तथा चकार। भगवता विक्षिप्तः स दानवः शीघ्रं पुनरुत्थाय, स्वेदसिक्ततनुः, श्वसन्, कोपात् पुनरपि अभ्यधावत्त्। तदा श्रीकृष्णः तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, पादेन तम् अधः कृत्वा, भूमौ चिक्षेप, वस्त्राणि यथाऽभ्यञ्जयेत् तथा तम् आकुञ्च्य, शृङ्गेण तं ताडयामास, स च दानवः पपात। स रक्तं वमन्, मूत्रपुरीषं मुञ्चन्, पादैः आकुलः, चक्षुषी भ्रमयन्, महतीं पीडां प्राप्य, निरृतये हतः। देवाः तदा श्रीकृष्णं पुष्पवर्षेण अभ्यर्चयन्, स्तुतिभिः च वन्दितवन्तः। एवं कुकुद्मिनं वृषरूपिणं दानवं हत्वा, द्विजातिभिः स्तुतः श्रीकृष्णः बलरामेण सह गोपग्रामं प्रविवेश, यः गोपीजनानां नेत्रोत्सवः आसीत्। तस्मिन् काले, श्रीकृष्णस्य अद्भुतकर्मणा अरिष्टासुरे निहते, दिव्यदृष्टिः नारदः मुनिः कंसं ज्ञापयितुं जगाम। स कंसं उवाच— "यशोदायाः कन्या, देवक्या कृष्णः, रोहिण्याः रामः च, भयभीतेन वसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ। नन्दमित्राय तौ दत्तौ येन तव पुरुषाः निहताः।" इति श्रुत्वा भोजराजः कंसः, कोपविह्वलः, तीक्ष्णं खड्गं आदाय, वसुदेवं हन्तुम् उद्यतः अभवत्; किन्तु नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युत्वं प्रकाशितम्। तत् ज्ञात्वा कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृंखलाभ्यां बबन्ध। देवर्षिः निर्गच्छन्, कंसः केशिनं आहूय, तम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "गच्छ, रामकेशवौ हत्वा, ततो मुष्टिकं चाणूरं शालं तोशलं च प्रेषय।" ततः भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय, "एते बलवन्तौ मल्लौ—चाणूरः मुष्टिकश्च। नन्दस्य व्रजे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ—रामकृष्णौ—वसतः। मम निधनं ताभ्यां भविष्यतीति श्रुतम्।" इत्युक्त्वा, "युवां तौ मल्लयुद्धे हन्तुम् अर्हथः। विविधाः वेदिकाः निर्मीयन्तां, मल्लयुद्धमण्डलं परिवृत्य, यथा सर्वे जनपदानिवासीजनाः तयोः युद्धं पश्येयुः।" "प्रधानमन्त्रिन्! कुण्डलयापीडं हस्तिनं द्वारि स्थापय, तत्रैव शत्रूणां वधः क्रियताम्।" "चतुर्दश्यां धनुर्वेद्यं विधिवत् आरभ्यताम्, शुद्धपशवः च भगवतः प्रजापतेः बलिदाने उपनयन्तु।" एवं व्यवहारकुशलं मन्त्रिणं आज्ञाप्य, यदूनां श्रेष्ठं आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, अक्रूरं प्रति उवाच— "सौम्य! त्वं मे प्रियं मित्रत्वं स्थापय; भोजवृष्णिषु त्वत्तः अधिकः शुभेच्छुः नास्ति।" "तस्मात् त्वम्, महाबाहो, यथैव इन्द्रः विष्णुम् आश्रित्य स्वार्थं प्राप, तथा त्वम् अपि मम कार्यसिद्धौ शरणं गतोऽस्मि।" "गच्छ नन्दस्य व्रजं, तत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ, तौ शीघ्रं रथेऽनेन आनय।" "मम निधनं वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितमिति श्रूयते; तौ च गोकुलवासिभिः नन्दप्रमुखैः सह, दानानि च गृह्य, आनय।" "आनाय्य, तौ हस्तिना यमोपमेन हनिष्ये; यदि तौ तत्र निहन्येते तर्हि मल्लैः वज्रसमानैः हन्येयुः।" "तयोः निहत्य, वसुदेवं च अन्यांश्च क्लिश्यमानान् नाशयिष्यामि; तेषां बान्धवान्—वृष्णीन् भोजान् दशार्हांश्च—वधिष्यामि।" "पितरम् वृद्धम् उग्रसेनं, तस्य भ्रातरं देवकं, अन्यांश्च शत्रून् हनिष्यामि।" "एवं कृत्वा, मित्र, पृथिवी कंटकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धः मे गुरु, द्विविदः प्रियतमः सखा च।" "शम्बरः, नरकः, बाणः च मम स्नेहिताः; तैः सह देवसम्बद्धान् राज्ञः नाशयित्वा, पृथिवीं भोक्ष्ये।" "एतत् विदित्वा, शीघ्रं क्रीडारतान् रामकृष्णौ धनुर्वेद्यदर्शनाय, यदुपुरीदर्शनाय च आनय।" इति। तत् श्रुत्वा श्रीअक्रूरः उवाच— "राजन्, तव आज्ञा उचितैव; शत्रुविनाशः तव धर्मः। सिद्धिः वा विपत्तिः च दैवाधीना; फलहेतुः हि दैवम्।" "जनाः स्वार्थसिद्ध्यर्थम् अत्यन्तं यतन्ते, दैवे विघ्नमपि सति; सुखदुःखयोः वशे भवन्ति। तथापि, अहम् आदेशं तव करिष्ये।" एवं कंसः अक्रूरं सञ्चोद्य, मन्त्रिणः विसृज्य, स्वगृहं प्रविवेश; अक्रूरोऽपि स्वगृहं जगाम। ततः कंसप्रेषितः केशी नाम अश्वरूपधारी दैत्यः, मनोजवः, भूमिं खुरैः कम्पयन्, जटाभिः व्योम कम्पयन्, भीषणं हिन्वन्, सर्वान् संत्रासयन्, अभ्यगच्छत्। स विशाललोचनः, विकटमुखः, स्थूलग्रीवः, घनश्यामः, दुष्टबुद्धिः, कंससहाय्येच्छया, नन्दव्रजं प्रविश्य, तद्व्रजं कम्पयामास। स तु घोरनिःस्वनेन कृष्णस्य व्रजं भीषयन्, पुच्छप्रचालितैः मेघैः च व्याकुलं कृत्वा, गवां पतिं श्रीकृष्णं प्रति अभ्यधावत्त्। श्रीकृष्णः सिंहनादं कृत्वा तम् आहूय, तस्य समक्षं स्थितः। स अश्वदानवः, भगवतः यज्ञकर्मणि प्रवृत्ते, कोपेन व्योममिव ग्रसन्, वेगेन कमललोचनं पादाभ्यां ताडयामास। तदा निर्गुणः प्रभुः, कोपेन तम् मोहयन्, उभाभ्यां भुजाभ्यां तं गृहीत्वा, पादाभ्यां चक्रवात्, शतयोजनपर्यन्तं दूरं तं गर्डभवत् सर्पं इव अपाक्षिपत्। पुनः चेतनां प्राप्तः केशी, कोपात् हरिं प्रसक्तं विवृतमुखं अभ्यधावत्त्। तदा हरिः सस्मितं तस्य मुखे भुजं प्रवेश्य, सर्पः बिलं यथा प्रविशेत्, तथा चकार। भगवतः भुजस्पर्शात् तस्य दन्ताः तप्तकाञ्चनवत् भग्नाः; भगवतः भुजः तस्य गात्रं प्रविश्य, तप्तायसदण्डवत् महत्तमः अभवत्, तेन तं न तु बिभेति स्म। एवं श्रीभगवतः अद्भुतवीर्यं, दानवविनाशनं च दृष्ट्वा, देवाः स्तुतिपुष्पवृष्ट्या तम् अर्चयामासुः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे षट्त्रिंशदधिकत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।