स तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोकुलवासिनः गोप्यश्च गोपाश्च भीताः अभवन्। भयाकुलाः गावः गोकुलं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे ‘कृष्ण! कृष्ण!’ इति आक्रन्दन्तः गोविन्दे शरणं जग्मुः। तथा भयभीषणे गोकुले दृष्टे, भगवाञ्श्च तद्वैषम्यं सम्यक् अवलोकयामास। स भगवान् तान् समाश्वास्य ‘मा भैष्ट’ इति उवाच। स च असुरं तं वृषरूपिणं समाह्वयत्, यदा भीताः गोपगवयः कम्पमानाः तं पश्यन्ति स्म। स भगवान् तम् अपकृष्टात्मानं वृषासुरं ‘किमेतत्, पापिष्ठ?’ इति समभाषत। अच्युतः तु तलेन भूमिं ताडयामास, तेन निनादेन अरिष्टं रुषितं चकार। स चोवाच—‘दुष्टदर्पनाशकः अहमेव, त्वदादीनां पापबुद्धीनां च।’ हरिः सखा-भुजमालम्ब्य स्थित्वा प्रतीक्षमाणः तिष्ठति स्म। तदा अरिष्टो रुषितः खुरेण भूमिं कर्षन्, उन्नतेन पुच्छेन घननादं कुर्वन्, वेगेन कृष्णं प्रति प्रधावितवान्। स तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तनेत्रः, कृष्णं तिर्यग्दृष्ट्या निरीक्ष्य, इन्द्रवज्रवत् वेगेन अच्युतं प्रति प्रत्युद्ययौ। तं प्रभुः शृङ्गाभ्याम् आदाय, अष्टादश पदानि प्रतिगम्य, गज इव अन्यं गजं, बलात् अपाकर्षयत्। भगवता तु अपाकृष्टः स वृषासुरः शीघ्रं पुनः उत्तस्थौ; सर्वाङ्गेण स्वेदसिक्तः, उर्वश्वासं श्वसन्, क्रोधेन संविग्नः, पुनः कृष्णं प्रति प्रधावितवान्। तं पुनः प्रधावन्तम् अरिष्टं शृङ्गाभ्याम् आदाय, कृष्णः पादेन अधः कृत्वा भूमौ चिक्षेप; वस्त्राणि इव जलद्रव्यम् अपीडयत्, शृङ्गेण तं ताडितवान्, स च वृषासुरः भूमौ पतितः। स रुधिरं वमन्, मूत्रपुरीषं विसृजन्, पादैः विक्षिपन्, चक्षुषी अपस्थिरं कृत्वा, महान् दुःखं प्रपेदे; अन्ते निरृतिना निहतः। देवाः तदा कृष्णं पुष्पवृष्ट्या पूजयामासुः, स्तुतिभिश्च समर्चयन्। एवं वृषासुरं कुकुद्मिनं हत्वा, कृष्णः द्विजैः स्तुतः, बलरामेण सह गोकुलं प्रविवेश, यः गोपीजनानां नेत्रोत्सवः अभवत्। तस्मिन् समये, कृष्णस्य अद्भुतकर्मणा अरिष्टासुरे निहते, स्वर्गदर्शी नारदः देवर्षिः कंसाय वार्तां दातुम् अगच्छत्। स कंसाय निवेदयामास—‘यशोदाया कन्या, देवक्याः कृष्णः बालकः, रोहिण्याः रामः च, भयभीतेन वसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ।’ वसुदेवः मित्रं नन्दं प्रति तौ समर्प्य, येन तव पुरुषा निहताः; इति श्रुत्वा, भोजराजः क्रोधात् संमोहितेन्द्रियः अभवत्। स तीक्ष्णं खड्गम् आदाय, वसुदेवं हन्तुं प्रवृत्तः; किन्तु नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वस्यैव मृत्युः इति प्रकाशितम्। तद्विज्ञाय, कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृङ्खलाभ्याम् बद्धवान्। देवर्षेः प्रयाते, कंसः केशिनं आहूय तं प्रति वचनम् उवाच। स तम् आज्ञापयामास—‘गच्छ, रामकेशवौ हन्तुम्; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शालं, तोशलं, अन्यांश्च प्रेषय।’ भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय, ‘शृणुत, एते बलिष्ठौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ’ इति उवाच। ‘नन्दस्य गोकुले आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः; तयोः हस्ते मम मृत्युः भविष्यति इति भविष्यद्भिः उक्तम्। युवां तत्रैव मल्लयुद्धे तौ हन्तुम् अर्हथः; विविधाः वेदिकाः निर्मीयन्तां, मल्लस्थलस्य परिवारेण, यथा सर्वजनाः नगरजनपदवासिनश्च तस्य युद्धस्य दर्शनं कुर्युः।’ ‘प्रधानमन्त्रिन्! द्वारि कुणलयापीडं हस्तिनं स्थापय; तत्रैव स मे रिपून् हन्तु।’ ‘चतुर्दश्यां धनुर्महो विधिवत् आरभ्यतां; शुद्धपशवः भगवतो भूतनाथस्य, वरदस्य, बलिं दातुं समानीयन्ताम्।’ एवं व्यवहारकुशलं मन्त्रिणं समादिश्य, यदूनां श्रेष्ठं आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, अक्रूरं प्रति वचनम् उवाच— ‘भोः महाभाग! कृपया, सौम्येन भावेन, मयि स्नेहम् स्थापय; भोजवृष्णिषु त्वत्तः अधिकः स्नेहशीलः नास्ति।’ ‘तस्मात् सौम्य! त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि; त्वं हि कार्यसिद्धौ समर्थः, यथा विष्णोः आश्रयणेन इन्द्रः स्वं कार्यं प्राप्तवान्, एवं त्वम् अपि महाबाहो।’ ‘गच्छ नन्दस्य व्रजं; तत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ स्तः। तौ शीघ्रं रथेनानेन आनीयताम्।’ ‘मम मृत्युः वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति श्रूयते; तौ च नन्दप्रमुखैः गोपैः सह, दानादिभिः सहित्य, आनीयताम्।’ ‘आनाय्य तयोः, हस्तिना यमसदृशेन, अहं तौ हनिष्यामि; यदि तौ तत्र निहत्येते, तदा मल्लैः, विद्युदिव भीषणेभ्यः, तौ हनिष्यामि।’ ‘तयोः निहत्य, वसुदेवादीन् क्लिश्यमानान् नाशयिष्यामि; तेषां बान्धवान्—वृष्णीन्भोजान् दशार्हांश्च—हन्तुम् इच्छामि।’ ‘पितरं वृद्धमुग्रसेनं, राज्यकामुकम्, तस्य भ्रातरं देवकं च, ये च मम विरोधिनः, तानपि हनिष्यामि।’ ‘ततः, मित्र, इयं पृथ्वी कंटकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धो मे गुरुर्द्विविदश्च प्रियसखा।’ ‘शम्बरः, नरकः, बाणश्च मम सखायः; तैः सह सुरसंगतान् राज्ञः नाशयित्वा, अहं पृथ्वीं भोक्ष्ये।’ ‘एवं विदित्वा, शीघ्रं रमाकृष्णौ क्रीडाप्रियौ धनुर्महोपलक्ष्ये, यदुपुरीदर्शनार्थं, आनय।’ श्रीअक्रूर उवाच—‘राजन्! भवता यत् आज्ञापितं तत् उचितम्; रिपूनां नाशोऽपि स्वधर्मः। सिद्धिः वा असिद्धिर्वा दैवाधीनम्; दैवमेव फलकारणम्।’ ‘जनाः स्वेच्छया प्रयत्नं कुर्वन्ति, दैवविघ्नेऽपि; सुखदुःखयोः अधीनाः भवन्ति। तथापि, अहं भवतः आज्ञां पालयिष्यामि।’ श्रीशुक उवाच—एवं अक्रूरं समादिश्य, मन्त्रिणः विसृज्य, कंसः स्वं प्रासादं प्रविवेश; अक्रूरोऽपि स्वं गृहम् अगच्छत्। अनन्तरं, कंसप्रेषितः केशी नाम अश्वः, मनसोऽपि वेगेन, भूमिं खुरैः पदैः नर्दन्, केशैः गगनं कम्पयन्, भीमनादेन सर्वान् भयमाविशत्। स विशालनेत्रः, विकटवक्त्रः, महाग्रीवः, मेघश्यामः, दुष्टभावनया कंसस्य सहायः, नन्दस्य व्रजं प्राविशत्, तस्य कम्पनं चकार। स तु कृष्णस्य गोकुलं नर्दनेन, पुच्छेन मेघान् कम्पयन्, भयभीतं चकार। तदा गोपेश्वरः कृष्णः सिंहनादं कृत्वा तमाह्वयत्। स च, यज्ञं कुर्वन्तं कृष्णं प्रति, क्रोधेन वेगेनाकाशमिव ग्रसन्, तं कमललोचनं पादाभ्यां ताडयामास; यस्य वेगः सहनं न शक्यते स्म।