अथ तत्र गोपग्रामे महाबलः अरिष्ट नाम दानवः वृषरूपधारी दारुणं रवं कृत्वा पादाभ्यां भूमिं नखैः खनन्, ऊर्ध्वं पुच्छं कृत्वा तुंगशृङ्गाग्रैः कूर्चान् उद्धृत्य क्षेपयामास। स कदाचित् मलमुच्छिष्टं सिञ्चन् मूत्रं च विसृजन्, स्थिरदृष्ट्या च निरीक्षन्, भयङ्करं रौरवं घोरं च कृत्वा, गावः जनाश्च सन्तप्ताः अभवन्। तस्य भीत्या गर्भिण्यः स्त्रियः असमये गर्भपातं प्राप्नुवन्, मेघाः अपि तस्य पृष्ठदेशं पर्वतं मत्वा विद्रुताः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोप्यः गोपाश्च भीताः अभवन्; तदा गावः अपि भीत्या गोकुलं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे 'कृष्ण! कृष्ण!' इति आकुलाः आक्रन्दन्, गोविन्दे शरणं जग्मुः। भगवाञ्श्च गोपग्रामं भयाकुलं दृष्ट्वा, तान् सान्त्वयन् अवदत्—'मा भैष्ट' इति। ततः स भगवान् तं वृषासुरं समाह्वयत्, सर्वे गोपा गावश्च कम्पमानाः तं निरीक्षन्तः स्थिताः। 'किं एतत्, हे पापिष्ठ?' इति तम् उवाच। आच्युतः तदा तलेन भूमौ घनं शब्दं कृत्वा, अरिष्टं रुषितं प्रेरयन् अवदत्—'दुष्टानां मददर्पनाशकः अहमेव।' स हरिः मित्रस्य स्कन्धे बाहुं निवेश्य स्थित्वा, अरिष्टस्य क्रोधं प्रतीक्षमाणः, तं वृषासुरं पुनः भूमिं खनन्, मेघगर्जितवत् पुच्छं भ्रमयन्, वेगेन कृष्णं प्रति अभ्यधावत्। तदा तीक्ष्णशृङ्गं पुरः कृत्वा, रक्तलोचनः, कटाक्षेण विलोकयन्, इन्द्रवज्रवत् आच्युतं प्रति समुत्पपात। भगवान् कृष्णः तस्य शृङ्गयोः गृहीत्वा, पृष्ठतः अष्टादश पदा अपसर्प्य, तं वृषासुरं यथा गजः गजं आक्रमेत् तथा दूरं निनयत्। भगवता विक्षिप्तः अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, स्वेदेन सिक्ततनुः, तीव्रश्वासः, रोषाविष्टः पुनः कृष्णं प्रति धावितः। कृष्णः तस्य शृङ्गयोः पुनः गृहीत्वा, पदेन अधः कृत्वा, भूमौ चिक्षेप; वस्त्रं यथा निचूर्णयेत् तथा तं ममार्ज, शृङ्गेण तं ताडयामास, स च भूमौ पतितः। स रक्तं वमन्, मूत्रमलौ विसृजन्, पादैः स्पन्दन्, चक्षुषी चञ्चलयन्, महतीं पीडां प्राप्य, निरृत्यै हतः। तदा देवाः कृष्णं पुष्पवृष्ट्या पूजयामासुः। एवं कुकुद्मिनं वृषासुरं हत्वा, द्विजैः स्तूयमानः कृष्णः बलरामेण सह गोपग्रामं प्रविवेश, गोपीजनानां नेत्रोत्सवः अभवत्। अरिष्टासुरे हते, कृष्णस्य अद्भुतकर्मणा, दिव्यः नारद ऋषिः, देवर्षिः, कंसाय तद्वृत्तान्तं निवेदितुम् अगच्छत्। तेन कंसाय उक्तम्—'यशोदायाः कन्या, देवक्याः कृष्णः, रोहिण्याः रामः च, भीता वसुदेवेन नन्दाय समर्पिताः।' वसुदेवः तान् नन्दमित्राय न्यवेशयत्, येन तव जनाः हताः। इति श्रुत्वा, भोजराजः क्रोधात् विक्षिप्तेन्द्रियः, तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा वसुदेववधाय उद्धतः अभवत्। नारदेन तु निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वमरणं प्रकाश्य, कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृङ्खलाभिः बद्ध्वा, नारदस्य गच्छतः, केशिनं आहूय तं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्। स तम् आज्ञापयामास—'गच्छ, रामकेशवौ हन्याः; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शालं, तोशलं च प्रेषय।' ततः भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय उवाच—'शृणुत, एते बलवन्तौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ।' 'नन्दस्य ग्रामे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः; ताभ्यां मम मृत्युर्निर्दिष्टः।' 'यूयं तौ मल्लयुद्धे हन्याथ; विविधाः वेदिकाः क्रीयन्तां, मल्लभूमिं परिवृत्य, येन सर्वे जनपदवासी जनाः तद् युद्धं द्रष्टुं शक्नुवन्ति।' 'हे मन्त्रिप्रवर, द्वारि कुअलयापीडं हस्तिनं आनय; स मम शत्रून् तत्र हन्तु।' 'चतुर्दश्यां धनुर्महोत्सवः विधिवत् आरभ्यताम्; शुद्धपशवः यजमानाय, वरदाय प्रभवे, समर्प्यन्ताम्।' एवं कार्यविशारदं मन्त्रिणं नियुज्य, श्रेष्ठं यादवश्रेष्ठं आहूय, तस्य हस्तं गृहीत्वा, अक्रूरं प्रति वचनम् अब्रवीत्। 'भगवन्, कृपया मम सख्यं स्थापय; भोजवृष्णिषु त्वत्तः अधिकः हितैषी न विद्यते।' 'तस्मात् त्वं शक्तः कार्यसिद्धये, यथा इन्द्रः विष्णुम् आश्रित्य स्वार्थं प्राप, तथा अहम् अपि त्वां शरणं गतः।' 'गच्छ नन्दस्य व्रजं, यत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ; तौ रथेन शीघ्रं आनय।' 'मम मृत्युर्वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति श्रूयते; तौ नन्दमुख्यैः सह, दानैः सह, आनय।' 'तत्र आगतेषु, हस्तिना, मृत्युसमानेन, तौ हनिष्यामि; यदि तौ तत्रातिक्रान्तौ, मल्लैः, वज्रसमानैः, हन्येते।' 'तयोः निहते, वसुदेवमपि, क्लेशितान् च, वृष्ण्यादीन् च निहन्यामि।' 'उग्रसेनं, वृद्धं पितरं, राज्यकामुकं, तस्य भ्रातरं देवकं च, सर्वान् शत्रुजनान् च हनिष्यामि।' 'ततः मे मित्रं जरासन्धः, द्विविदः प्रियसखः; शम्बरनरकबाणाः च मम सख्ये स्थिताः।' 'तेषां सहित्य, देवसंयुक्तान् नृपतीन् हत्वा अहं पृथिवीं भोक्ष्ये।' 'इदानीं त्वं शीघ्रं रामकृष्णौ क्रीडाप्रियौ आनय, धनुर्महोत्सवदर्शनाय, यादवपुरीसंपदः द्रष्टुं।' श्रीअक्रूर उवाच—'राजन्, तव आज्ञा युक्ता; शत्रुनाशः स्वधर्म एव; सिद्धिः वा असिद्धिः वा दैवाधीनम्, यतः दैवं फलहेतुः।' 'जनाः स्वार्थसिद्धये महति प्रयत्नं कुर्वन्ति, दैवबाधायामपि; सुखदुःखयोः वशे वर्तन्ते। तथापि तव आज्ञां पालयिष्यामि।' श्रीशुक उवाच—एवं अक्रूरं समादिश्य, मन्त्रिणः विसृज्य, कंसः स्वगृहं प्रविवेश; अक्रूरः अपि स्वगृहं प्रतस्थे। ततः कंसप्रेषितः केशिनामकः अश्वासुरः, मनोजवः महाबलः, पादप्रहारैः भूमिं कम्पयन्, केशसंवेगैः नभः स्पृहयन्, भीषणं हिन्वन्, सर्वान् सन्तापयत्।