श्रीशुकः उवाच — एवं गोप्यः कृष्णस्य लीलाकथाः गायन्त्यः, सर्वदा तं मनसा चित्तेन च पूर्णं समर्पयन्त्यः, अत्यन्तानन्दमयीः तस्य स्मरणे निमग्नाः दिवाः यापयामासुः। एवं ‘द्वन्द्वगोप्यः गीतम्’ इत्याख्याय पंचत्रिंशोऽध्यायः श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। अनन्तरं, श्रीशुकः पुनः उवाच — ततः काले, अरिष्टो नाम वृषासुरः गोपालग्रामं प्राप्तः। तस्य महती ककुद् भूमिं कम्पयन्ती, पादैः भूमिं विदारयन्ती च, तत्र उपस्थितः। सः क्रूरं गर्जनं कुर्वन्, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उत्तोल्य, शृंगाग्रैः भूमिस्थलानि उत्थापयन्, तत्र विचरन् आसीत्। शनैः शनैः विष्ठां विसृजन्, मूत्रं च विसृजन्, स्थिरदृष्टिः, निर्भयः, तस्य तीक्ष्णं गर्जनं गवां जनस्य च भयजनकम् अभवत्। तस्य भीषणे गर्जनेन गर्भिण्यः स्त्रियः समये प्रसवम् अकुर्वन्, मेघाः अपि तस्य ककुदं पर्वतं इति मन्यन्तः दूरं ययुः। तस्य तीक्ष्णशृंगाणि दृष्ट्वा गोपस्त्रियः गोपाः च भीताः अभवन्; गाः भयात् ग्रामं परित्यज्य गोकुलं त्यक्त्वा पलायन्ते स्म। सर्वे ‘कृष्ण! कृष्ण!’ इति आक्रन्दन्तः गोविन्दं शरणं गच्छन्तः, गोकुलं भयाकुलं दृष्ट्वा भगवान् अपि तद् अवलोकयन्। सः तान् आश्वासयन् ‘मा भैष्ट’ इति उक्त्वा, वृषासुरं संबोधयन्, गोपगणः गवः च भयभीता दृष्ट्वा, ‘किम् इदम्, दुष्टजनानां अधम?’ इति उक्तवान्। अच्युतः तस्य भूमिं ताडयन्, अरिष्टं कम्पायन्, ‘अहं दुष्टानां मदभङ्गः, त्वद्वत् दुष्टबुद्धे’ इति घोषयन्। हरिः मित्रस्य स्कन्धे बाहुं न्यस्य तिष्ठन्, प्रतीक्षन् आसीत्। ततः अरिष्टः क्रुद्धः भूमिं पादेन खनन्, पुच्छं मेघवत् घूर्णयन्, कृष्णं प्रति वेगेन धावति स्म। ततः तीक्ष्णशृंगाणि अग्रे स्थापयन्, रक्तदृष्टिः, कृष्णं प्रति वेगेन धावन्, पार्श्वे दृष्ट्वा, इन्द्रस्य वज्रस्य इव, अच्युतं प्रति आक्रमन्। भगवान् तस्य शृंगाणि गृहीत्वा, अष्टादश पादानि पृष्ठगमनं कृत्वा, तम् अपसार्य, गजः गजं इव आकर्षन्। भगवता अपसारितः अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, सर्वाङ्गं स्वेदेन सिक्तः, क्रोधात् पुनः कृष्णं प्रति धावति स्म। कृष्णः धावन्तं अरिष्टं शृंगयोः गृहीत्वा, पादेन अधः निपात्य, भूमौ क्षिप्य, वस्त्राणि जलानि इव पिडयन्, शृंगे ताडयन्, अरिष्टः भूमौ पतितः। तदा रक्तं वमन्, मूत्रं विष्ठां च विसृजन्, पादैः क्षिपन्, दृष्टिः अस्थिरा, अरिष्टः दुःखितः, निरृतिना हतः। देवाः कृष्णं पुष्पैः ववर्षुः, स्तुतिं च अकुर्वन्। एवं वृषासुरं कुकुद्मिनं हत्वा, द्विजैः स्तुतः कृष्णः बलरामसहितः गोपालग्रामं प्रविष्टः, यः गोप्यः चक्षुषाम् उत्सवः अभवत्। तदा अरिष्टासुरे हते, कृष्णस्य अद्भुतकर्मणा, दिव्यः नारदः, देवदर्शी, कंसं ज्ञापयितुं आगच्छत्। सः कंसाय उक्तवान् — यशोदायाः कन्या, देवक्या कृष्णः बालकः, रोहिण्याः रामः, भयभीता वसुदेवेन सुप्रतिष्ठिताः। वसुदेवः तान् मित्रं नन्दं प्रति समर्प्य, तयोः कृते तव जनाः हताः; एतत् श्रुत्वा भोजराजः क्रोधात् विक्षिप्तेन्द्रियः अभवत्। सः तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा वसुदेवम् हन्तुं उद्दिश्य, नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युः इति ज्ञात्वा। ततः कंसः वसुदेवं तस्य पत्नीं च लोहमयैः शृंखलैः बद्धवान्; नारदस्य गमनानन्तरं, कंसः केशिनं आह्वयन् तं सम्बोधितवान्। सः उक्तवान् — ‘गच्छ, रामं केशवं च हन्य; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शलम्, तोशलं च प्रेषय।’ भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालान् च आह्वयन् उक्तवान् — ‘शृण्वन्तु सर्वे: अत्र बलवान् मल्लौ चाणूरः मुष्टिकः च।’ ‘नन्दस्य गोपालग्रामे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामः कृष्णः च वसतः; अतः मम मृत्युः तयोः हस्ते भविष्यति इति भविष्यति। तौ अत्र मल्लयुद्धे हन्तव्यौ; विभिन्नानि वेदिकानि स्थाप्यन्तु, मल्लमण्डलम् परितः, यथा सर्वे नागरिकाः जनाः च तयोः युद्धं पश्यन्तु।’ ‘हे मुख्य मन्त्रिणः, हस्ति कुअलयापीडः मण्डपद्वारम् आनय; तत्र सः मम शत्रून् हन्तु।’ ‘चतुर्दशीदिने धनुर्यागः विधिवत् आरभ्यताम्; शुद्धानि पशवः यज्ञाय प्राणीश्वरे, वरदाय, समर्पयन्तु।’ एवं कार्यकुशलं मन्त्रिणं आदेश्य, श्रेष्ठं यदूनां आह्वयन्, तस्य हस्तं स्वहस्ते गृहीत्वा, अक्रूरं संबोधितवान्। ‘हे उदारस्वामिन्, कृपया, श्रद्धया, मम सौहार्दं स्थापय; भोजेषु वृण्षिषु च त्वद्वत् शुभचिन्तकः अन्यः नास्ति।’ ‘तस्मात् सौम्य, त्वं कार्यसिद्ध्यर्थं शरणं प्राप्तः असि; त्वं शक्तः, यथा इन्द्रः विष्णुं आश्रित्य स्वार्थं प्राप्तवान्, हे महाबाहो।’ ‘गच्छ नन्दस्य व्रजं; तत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ वसतः। तौ शीघ्रं रथेन आनय।’ ‘मम मृत्युः वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति कथ्यते; नन्देन सह तौ गोपालान् च, उपहारैः सह, आनय।’ ‘तयोः आगमनानन्तरं, हस्तिना, मृत्युसदृशेन, तौ हन्तुं प्रयत्नं करिष्यामि; यदि तौ तत्र न हन्तुं शक्ये, मल्लैः वज्रसदृशैः तौ हन्तुं प्रयत्नं करिष्यामि।’ ‘तयोः हते, वसुदेवम् अन्यांश्च क्लिष्टान् विनाश्य, तेषां बन्धून् वृण्षीः भोजान् दशार्हान् च हन्तुं प्रयत्नं करिष्यामि।’ ‘उग्रसेनम् वृद्धं पितरं, राज्येच्छुकं, तस्य भ्रातृं देवकं च, सर्वान् शत्रुभूतान् हन्तुं प्रयत्नं करिष्यामि।’ ‘ततः, मित्र, भूमिः कण्टकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धः गुरुः मम, द्विविदः प्रियः मित्रः।’ ‘शम्बरः, नरकः, बाणः च मम मित्रत्वेन स्थिताः; तैः सह देवसम्बद्धान् राज्ञः विनाश्य, भूमिं भोक्ष्यामि।’ ‘एतत् ज्ञात्वा, शीघ्रं रामं कृष्णं च क्रीडाप्रियौ, धनुर्यागं द्रष्टुं, यदुपुरीं च शोभां पश्यन्तु इति आनय।’ श्री अक्रूरः उवाच — ‘राजन्, तव आदेशः उचितः; शत्रुनिर्दलनं तव धर्मः; सिद्धिः वा असिद्धिः वा, भाग्ये समं, भाग्यं फलस्य कारणम्।