यदुवंशेश्वरः श्रीकृष्णः दिवसस्य समाप्तौ गजराजानां मध्ये क्रीडन्, रात्रेन्द्रवत् ग्रामं प्रति आगच्छन्, तस्य मुखं हर्षदीप्तम् आसीत्। स व्रजगोपगवां दिनतापं शमयन्, ग्रामं समीपम् अभ्यागतः। एवं व्रजस्त्रियः कृष्णलीलागीतैः दिनानि यापयन्त्यः, तं मनसा हृदयेन च समर्प्य, महोत्साहेन पूर्णाः तस्य चिन्तनम् एव कृतवन्त्यः। एवं 'द्विसुप्तगोपीनां गीतम्' इति नाम्ना दशमस्कन्धस्य प्रथमभागे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमवैराग्यशास्त्रे स्थितः। ततः श्रीशुकः उवाच — अथ गोपालव्रजे दैत्यः अरिष्टः, महाकुकुदेन भूमिं कम्पयन्, पादैः भूमिं विदारयन्, आगतः। स क्रूरनादं कृत्वा, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उत्तोल्य पर्वतानिव मण्डमानि शृंगाग्रैः उद्यम्य चालयन् आसीत्। स क्रमशः विष्ठां विहरन्, मूत्रं विसृजन, स्थिरदृष्टिः, नयनं न मिमील, क्रूरनादेन गोकुलवासिनः गोः जनः च भयाकुलः अभवत्। तस्य भीतिः गर्भिण्यः स्त्रियः अकालप्रसवम् अपातयन्, मेघाः तस्य कुकुदं पर्वतं इति मत्वा विखण्डिताः। तस्य तीक्ष्णशृंगं दृष्ट्वा गोपालस्त्रियः पुरुषाः च भीते, गावः भयात् गोकुलं परित्यज्य पलायमानाः। सर्वे 'कृष्ण! कृष्ण!' इति उद्गर्जयन्, गोविन्दे शरणं गृहीत्वा, गोकुलं भयाकुलं दृष्ट्वा भगवान् अपि तदवस्थां अवलोकयन्। स तान् 'मा भैः' इति सान्त्वयन्, दैत्यं प्रति उच्चैः आह्वयन्, गोपालगणः गाः च कम्पमानाः दृष्ट्वा उवाच — 'हे दुष्ट! किं इदम्?'। अच्युतः तस्य भूमिं ताडयन्, अरिष्टं गर्जनया उत्तेजयन्, 'अहं दुष्टानां गर्वं नाशयामि, त्वद्वत् दुष्टबुद्धे' इति घोषयन् आसीत्। हरिः मित्रस्य स्कन्धे हस्तं स्थापयन्, प्रतीक्षाम् अकरोत्; अरिष्टः क्रुद्धः पादेन भूमिं खनन्, पुच्छं मेघवत् घूर्णयन्, कृष्णं प्रति वेगात् अभ्यधावत्। तस्य तीक्ष्णशृंगं अग्रे स्थापयन्, रक्ताक्षः, कृष्णं प्रति तिर्यक् दृष्ट्या इन्द्रवज्रवत् वेगेन अभ्यधावत्। भगवान् तस्य शृंगं गृहीत्वा, अष्टादश पादान् पृष्ठं गत्वा, तं यथान्यः गजः अन्यं गजं तान्यते, तथा तान्यन्। भगवता क्षिप्तः अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्तस्थौ, सर्वाङ्गं स्वेदेन सिक्तः, श्वासं दीर्घं कृत्वा, कोपेन अभिभूतः पुनः अभ्यधावत्। कृष्णः तस्य शृंगं गृहीत्वा, पादेन अधः निपात्य, भूमौ क्षिप्त्वा, वस्त्राणि यथा निपीड्यते, तथा पीडयन्, शृंगे ताडयन्, अरिष्टः पतितः। रक्तं वमन्, मूत्रं विष्ठां च स्रवत्, पादैः विक्षिपन्, नेत्राणि चञ्चलानि, अरिष्टः दुःखितः, निरृतिना हतः। देवाः कृष्णं पुष्पैः अभिषिञ्चन्, स्तुतिं च कृतवन्तः। एवं कृष्णः दैत्यं कुकुद्मिनं हत्वा, द्विजैः स्तुतः, बलरामेन सह गोपालपुरं प्रविष्टः, यः गोपीजनानां नेत्रोत्सवः अभवत्। अरिष्टस्य वधं कृष्णेन अद्भुतकर्मणा दृष्ट्वा, दिव्यदृष्टिः नारदः कंसं ज्ञापयितुं आगतः। स कंसाय उक्तवान — यशोदाया कन्या, देवक्या कृष्णः, रोहिण्या रामः च, भीतो वसुदेवः तान् नन्दाय समर्पितवान। नन्दमित्राय तान् समर्प्य, वसुदेवः तौ, ये तव जनान् हत्वा, तत्र स्थापयन्। ततः भोजराजः कोपात् विक्षिप्तेन्द्रियः, तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा वसुदेवं हन्तुम् इच्छन्, नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युः इति प्रकटितम्। एतद् ज्ञात्वा कंसः वसुदेवं तस्य पत्नीं च लोहकण्टकैः बद्धवान्। नारदस्य प्रस्थानात् पश्चात्, कंसः केशिनं आहूय, तं संबोधितवान्। स तम् प्रेषयन् उवाच — 'गच्छ, रामं केशवं च हन्य; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शालं, तोशलं च अन्यान् प्रेषय।' कंसः मन्त्रिणः हस्तिपालान् च आहूय, 'शृण्वन्तु सर्वे — एते बलवन्तः मल्लाः चाणूरः मुष्टिकः च।' 'नन्दस्य व्रजे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामः कृष्णः च वसतः; तयोः हस्ते मम मृत्युर्निर्दिष्टः।' 'यूयं तौ अत्र मल्लयुद्धे हन्यताम्; विविधाः वेदिकाः क्रीडाङ्गणस्य चत्वरं परिवृत्य स्थाप्यन्ताम्, यथा सर्वजनाः ग्राम्याः नगरवासिनः च तयोः युद्धं पश्येयुः।' 'मुख्य मन्त्रिणः, कुवलयापीडं हस्तिनं द्वारि आनय; तत्र स मम शत्रू हन्तु।' 'चतुर्दशीदिने धनुर्यागः विधिवत् आरभ्यताम्; शुद्धपशवः भगवतो यज्ञेश्वरस्य प्रदाय, श्रेयः प्रदत्तव्यः।' एवं कार्यकुशलं मन्त्रिणं आज्ञाप्य, यदुवंशश्रेष्ठं आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा अक्रूरं उवाच — 'हे उदारस्वामिन्, कृपया मम सम्मानात् मैत्रीं स्थापय; भोजेषु वृण्षिषु च तव तुल्यः हितैषी नास्ति।' 'तस्मात् सौम्य, त्वं समर्थः महत्कर्मणि, यथा इन्द्रः विष्णुं आश्रित्य स्वार्थं प्राप्तवान्, एवं त्वं मम शरणम्।' 'गच्छ नन्दस्य व्रजं; तत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ; तौ रथेन शीघ्रं आनय।' 'मम मृत्युः वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति श्रूयते; तौ नन्दमुख्यान् सह गोपालैः द्रव्यैः च आनय।' 'तयोः आगमनात्, हस्तिना, मृत्युसमानेन, तौ हन्तु; यदि तौ तस्मात् त्रायेताम्, तदा मल्लैः विद्युत्समानैः हन्यताम्।' 'तयोः वधात्, वसुदेवं तस्य क्लेशितान् च नाशयिष्यामि; तेषां स्वजनान् वृण्षिभोजदशार्हान् च हनिष्यामि।' 'उग्रसेनं वृद्धं पितरं राज्ये इच्छन्तं, तस्य भ्रातृं देवकं च, सर्वान् शत्रून् च हनिष्यामि।' 'तदनन्तरं, मित्रं, भूमिः कंटकवर्जिता भविष्यति; जरासन्धः गुरु, द्विविदः प्रियसखा।' 'शम्बरः, नरकः, बाणः च मम मित्रत्वेन स्थिताः; तैः सह देवसंयुक्तान् नृपान् नाशयन्, भूमिं उपभोग्य।' 'एतद् ज्ञात्वा, शीघ्रं रामकृष्णौ क्रीडायुक्तौ धनुर्यागं द्रष्टुं, यदुपुरीं वैभवं च पश्यन्, आनय।' इत्येवम् कंसः अक्रूरं प्रेषयन्, गोपालपुरं प्रति तौ आनयितुं, स्वमृत्युः तयोः हस्ते निश्चितः इति मनसा, सर्वं आयोजनं कृतवान्।