व्रजस्य गावः स्नेहपूर्वकं पालयन्, श्रीकृष्णः सायं समये सर्वान् पशून् गृहं प्रति नेतुम् आरभते। तस्य मार्गे वृद्धैः सम्मानितः, तस्य कीर्तिः वेणुनिनादेन गीतवती दृश्यते। तस्य मुखस्य कान्तिः श्रमवदनात् विशिष्यते, हारः तु पादपोत्क्षिप्तधूल्याः रजसा सुसंवृतः। देवकीगर्भसम्भूतः स राजा, स्वमित्रेभ्यः अनुग्रहम् दातुम् इच्छन्, गोकुलं प्रति गच्छति। सौम्यः कृष्णः, हारधरः, सखिभ्यः मानदः, हर्षविह्वलितनयनः, तस्य अधरः कर्कन्धुफलसदृशः, मृदुनी गण्डे सुवर्णकुण्डलशोभिते। यदुपतिः स बलरामसहितः गजपतिसमानः क्रीडन्, सायाह्ने चन्द्रमिव प्रभया विराजमानः ग्रामं प्रति आगच्छन्, व्रजगवां तापं शमयति। एवं व्रजनार्यः कृष्णलीलागान्ध्यायन्यः, हृष्टहृदया, तत्रैव मनः समर्प्य, परमसुखेन दिनानि नयन्ति। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे "युगलगीते" नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। ततः पश्चात्, श्रीशुक उवाच—अथारिष्टो नाम वृषासुरः व्रजं समुपागम्य, महाकुक्ष्या क्षितिं कम्पयन्, पादप्रहारेण भूमिं विदारयन्, कठोरं नादं कुर्वन्, पृष्ठं उच्चालयन्, शृङ्गाग्रैः शैलानिवोत्क्षिपन्, मूत्रपुरीषं स्रवत्, स्थिरदृष्टिः, भयङ्करनादेन गावः जनं च बिभीत्सयन्। तस्य भीतया गर्भिण्यः स्त्रियः अकालमेव गर्भं मुञ्चन्, मेघाः तु तस्य कुक्षिं गिरिं मन्यमानाः व्यपसरन्। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोपालकन्यकाः पुरुषाश्च भयाकुलाः अभवन्, गाः च भीता गोकुलं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे "कृष्ण! कृष्ण!" इति उच्चैः आह्वयन्तः, गोविन्दे शरणं जग्मुः। भयाकुलं गोकुलं दृष्ट्वा भगवानपि मनसि तद् अवगच्छत्। स सर्वान् आश्वास्य, "मा भैष्ट" इति उक्त्वा, वृषासुरं प्रति गर्जन्, भयभीतान् गोपालान् पशूंश्च पश्यन्, "किं नु एष, दुष्टात्मन्?" इति चुकोप। अच्युतः तु हस्तेन भूमौ ताडयन्, घोरनादं कृत्वा, तं वृषासुरं रुषितम् अवादयत्—"दुष्टानां मदनाशनः अहम्" इति। हरिः सखायाः स्कन्धे भुजं निवेश्य स्थितः, तदा अरिष्टः क्रुद्धः पादप्रहारेण भूमिं विदारयन्, पृष्ठं मेघघोषेण घूर्णयन्, वेगेन कृष्णं प्रति धावन्। तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तलोचनः, अपाङ्मार्गेण ईषत् पश्यन्, इन्द्रवज्रवत् अच्युतं प्रति स वेगेन अभ्यधावत्। श्रीभगवान् तस्य शृङ्गे गृहित्वा, अष्टादश पदा पृष्ठतः अपसार्य, हस्तेन तं यथा हस्तिनं हस्ती तद्वत् आकर्षत्। भगवता अपसारितः अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, स्वेदसिक्ततनुः, उग्रश्वासः, कोपवशेन पुनरपि अभ्यधावत्। कृष्णः तस्य धावमानस्य शृङ्गे गृहित्वा, पादेन अधः कृत्वा, भूमौ पातयन्, वस्त्राणि यथा निच्यूनि तथा तं चूर्णयन्, शृङ्गे ताडयन्, स पतितः। रक्तवमनः, मूत्रपुरीषस्रावी, पादप्रचालनः, चञ्चललोचनः, अरिष्टः महतीं वेदनाम् अनुभूय, निरृत्याः पाशे पतितः। देवाः तु कृष्णं पुष्पवृष्ट्या पूजयन्ति, स्तुवन्ति च। एवं कुकुद्मिनं वृषासुरं हत्वा, द्विजैः संस्तुतः कृष्णः बलरामसहितः गोकुलं प्रविशत्, यः गोपीजनानां नेत्रोत्सवः अभवत्। तदा कृष्णस्य अद्भुतकर्मणा अरिष्टासुरे निहते, दिव्यदृष्टिः नारदः कंसं ज्ञापयितुम् उपागच्छत्। नारदः कंसं अवोचत्—"यशोदायाः कन्या, देवकीपुत्रः कृष्णः, रोहिणीसुतः रामः च, भीतवसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ। नन्दस्य व्रजे तौ वसतः, तयोः हताः तव पुरुषाः।" इति श्रुत्वा, भोजराजः कोपसंरम्भात्, तीक्ष्णं खड्गं गृहित्वा, वसुदेवं हन्तुम् उद्यतः। नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युः इति रहस्यम् अवगम्य, कंसः वसुदेवं देवकीं च लौहशृङ्खलाभिः बद्धवान्। ततः देवर्षेः निर्गम्य, कंसः केशिनं आहूय, "गच्छ, रामकेशवौ हन्य, ततः मु्ष्टिकं चाणूरं शालं तोषलं च प्रेषय।" इति आज्ञापयत्। भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय, "शृणुत, एते वीर्यवान् मल्लाः चाणूरमुष्टिकौ। नन्दस्य व्रजे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः, तयोः हस्ते मम मृत्युः भविष्यति।" इति अवोचत्। "यूयं तौ अत्र मल्लयुद्धे हन्याथ; विविधाः वेदिकाः निर्मीयन्ताम्, मल्लभूमिं परिवृत्य, यथा सर्वे जनाः ग्राम्याश्च तयोः युद्धं पश्येयुः।" इति। "प्रधानमन्त्रिन्, द्वारि कुवलयापीडहस्तिनं स्थापय, स मम शत्रून् तत्र हन्यात्।" इति। "चतुर्दश्यां धनुर्वेदिकायज्ञः विधिवत् आरभ्यताम्, शुद्धपशवः पशुपतेः बलिदानार्थम् आनयन्ताम्।" इति च। एवं व्यवहारे कुशलं मन्त्रिणं आज्ञाप्य, श्रेष्ठं यादवम् आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा, अक्रूरं सम्बोध्य उवाच—"भवान् उदारः, कृपया मम सख्यं स्थापयतु। भोजवृष्णिषु भवतः समः हितैषी नास्ति। तस्मात् त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि, त्वं च कार्यसिद्धौ समर्थः, यथा इन्द्रः विष्णौ आश्रित्य स्वार्थं प्राप।" "गच्छ, नन्दस्य व्रजं यत्र आनकदुन्दुभेः पुत्रौ स्थितौ; तौ रथेन शीघ्रं आनय।" "मम मृत्युः वैकुण्ठवासिभिः देवैः प्रेषितः इति श्रूयते; तौ च नन्दप्रमुखैः गोपालैः दानैः सह आनय।" "यदा तौ आनयिष्यसि, तदा हस्तिनाऽपि मृत्युना तौ हनिष्यामि; यदि न हन्येते, तर्हि वज्रसमानैः मल्लैः निहनिष्यामि।" "तयोः हते, वसुदेवं पीडितान् च अपि नाशयिष्यामि; तेषां बन्धून्—वृष्णीन् भोजान् दशार्हांश्च—अपि हनिष्यामि।" "यः वृद्धः उग्रसेनः राज्ये स्पृहयति, तं च तस्य भ्रातरं देवकं च, ये च मम विरोधिनः, तानपि हनिष्यामि।" एवं कंसस्य घोरनिश्चयः सम्पद्यते।