व्रजभूमौ भगवान्कृष्णः स्वमधुरवेणुवाद्येन गोवृन्दं सन्तोषयन् विचरति स्म। तस्य गोपदाङ्कैः पताकावज्रपद्माङ्कुशचिह्नैः भूः सुशोभिता, तेषां पादच्छिद्रैः भूमेः खलान्यपि समं कृतानि। यदा स गोविन्दः क्रीडारसपूरितदृष्टिभिः गोपीजनानां हृदयेषु कामान् जागरयति स्म, तदा ते मोहाविष्टचित्ताः स्वकेशवस्त्रादीनां व्यवस्थानं न जानन्त्येव, न क्व गच्छन्ति, न किमपि कुर्वन्ति स्म। कदाचिद् स तुलसीगन्धसुगन्धमालया विभूषितः प्रियसखायाः स्कन्धे भुजमुपवेश्य, गायन गाः गणयति स्म। तस्य वेणुनिनादमोहितचित्ताः कृष्णपत्नीजनाः तं पृष्ठतः ययुः; कृष्णस्य गुणसिन्धोः पृष्ठतः मृग्यः अपि गृहस्नेहं विस्मृत्य तं ययुः। यमुना-तीरे गोपालैः पश्युभिश्च परिवृतः, माल्यवस्त्राभरणैः सत्कृतः, नन्दसुतः स्वक्रीडाभिः सखीनां हृदयानि प्रमोदितवान्। तं सन्दर्शयन्, सुगन्धिसन्दनिलः सुमनोहरः प्रवाति स्म; गन्धर्वसमूहाः गीतवाद्यैः स्तुतिभिश्च तं परितः सेवन्ते स्म। स व्रजगवां स्नेहितः, मार्गे वृद्धैः सत्कृतः, दिवस्य समाप्तौ वेणुनादेन कीर्तिं वदन् सर्वान् गाः गृहं नयति स्म। तस्य वदनं श्रमज्योत्स्नया दीप्तम्, माल्यं पादपांसुना लिप्तम्, सखिभ्यः शुभमिच्छन् देवकीतनयः सखा गृहं प्रतिपद्यते स्म। तस्य नेत्रे प्रमोदविह्वलिते, माल्यधारी मित्रेषु मानदः, जम्बुफलसदृशश्वेताधरो, सुकपोलः सुवर्णकुण्डलशोभितः। यदुवर्यः स गजेन्द्रमध्ये क्रीडन्, दिवसस्य समाप्तौ रजनीनाथ इव, प्रमोदज्योत्स्नया दीप्तवदनः ग्रामं प्रविशति स्म, व्रजगवां तापं हरन्। एवं व्रजयोषितः कृष्णक्रीडागानैः तं चिन्तयन्त्यः, मनसा चित्तेन च तत्रैव तिष्ठन्त्यः, महाप्रीत्या दिनानि नयन्ति स्म। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे गुप्यः युग्गीतं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। ततः शुकदेवः उवाच— अथ कदाचित् व्रजवासिनां मध्ये, पृथिवीं कम्पयन्, महाकुक्षिं भूमिं खनन्, अरिष्टनामकः दानववृषः आगतः। स पादप्रहारैः भूमिं खनन्, पूच्छं उच्चालयन्, शृङ्गाग्रैः शैलानिवोत्क्षिपन्, घोरनादं कृत्वा, गोव्रजं भयाकुलं चकार। स मलोत्सर्गं कृत्वा, मूत्रं विसृजन्, स्थिरदृष्टिः, तस्य भीषणनादेन गावः, मनुष्याश्च भीताः अभवन्। गर्भिण्यः स्त्रियः भयात् असमये गर्भं मुमुचुः, मेघाः तस्य कुक्षिं गिरिमिव मन्यन्तः विद्रुताः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोपाल्यः गोपाश्च भीताः, गावः सन्त्रस्ताः गोकुलं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे ‘कृष्ण! कृष्ण!’ इति आह्वयन्तः, गोविन्दे शरणं ययुः। भगवानेवमवस्थितं गोकुलं विलोक्य, तान् ‘माभैष्ट’ इति सान्त्वयन्, दानवमाह्वयत्—‘किं ते, पापात्मन्?’ इति। साच्युतः तलेन भूमिं ताडयन्, अरिष्टं रुषितं करोति स्म—‘दुष्टदर्पनाशकः अहमेव।’ हरिः सखायाः स्कन्धे भुजमुपवेश्य स्थितः, तदा अरिष्टः कोपात् पादप्रहारैः भूमिं खनन्, पूच्छं घननादमिव विचालयन्, कृष्णं प्रति वेगेन धावत्। स तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तनेत्रः, त्वरया कृष्णमभिद्रवत्, इन्द्रवज्र इव। भगवान् तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पदा प्रतिगम्य, रसेन गज इव तं प्राग्रहीत्। भगवता क्षिप्तः स दनवः पुनः समुत्थाय, स्वेदसिक्ततनुः, प्रचण्डवेगः, पुनः कृष्णमभिद्रवत्। तमापतन्तं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा, कृष्णः पादेन अधः कृत्वा, भूमौ पातयन्, वस्त्रमिव मृदुं मर्दयन्, शृङ्गे ताडयित्वा, स दानवः पतितः। स रक्तमुद्गिरन्, मूत्रमलविसर्जनं कुर्वन्, पादैः क्षिपन्, चञ्चलदृष्टिः, महाक्लेशं प्राप्य, निरृतौ पतितः। देवाः कृष्णं पुष्पवृष्ट्या पूजयन्ति स्म। एवं कुकुद्मिनं वृषदानवं हत्वा, द्विजैः स्तुतः, बलरामेण सह कृष्णः गोकुलं प्रविष्टः, गोपीजनानां नेत्रोत्सवः अभवत्। अरिष्टदैत्यानिहनने कृते, दिव्यदर्शी नारदः कंसं ज्ञापयितुं ययौ। तेन कंसाय न्यवेद्यत्—यशोदात्मजा, देवकीसुतः कृष्णः, रोहिणीसुतो रामश्च, भयभीतवसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ। तयोः हस्ते तव पुरुषा निहताः; इति श्रुत्वा कंसः कोपवेगात् विविग्नेन्द्रियः। स तीक्ष्णं खड्गमादाय वसुदेवं हन्तुमिच्छन्, नारदेन निरुद्धः, तयोः एव स्वमरणं श्रोतुम्। तदनु कंसः वसुदेवं देवकीं च लोहेन बद्ध्वा, नारदस्य निर्गम्य, केशिनं आहूय तं प्रति प्रोवाच। तं प्रेषयामास—‘गच्छ, रामकेशवौ हन्याः; ततः मुश्टिक, चाणूर, शल, तोशलादीन् प्रेषय।’ मन्त्रिणः, हस्तिपालांश्च आहूय, ‘शृणुत, अत्र बलिनौ चाणूरमुश्टिकौ। नन्दग्रामे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः; मम निधनं तयोः हस्ते भविष्यति।’ इति। ‘युवां तत्र मल्लयुद्धे तौ हन्याथाम्; विविधाः वेदिकाः क्रीडाङ्गणं च निर्मीय, सर्वे जनपदाः नगरजनाः च तद् युद्धं पश्येयुः।’ ‘प्रधानमन्त्रिणः, द्वारि कुण्डलयापीडं हस्तिनं आनय; तत्रैव शत्रून् हन्तु।’ ‘चतुर्दश्यां धनुर्वेदिकां यथाविधि सम्पाद्य, शुद्धपशून् भगवतो बलिमर्थं आनय।’ इति। ततः कृतकार्यं मन्त्रिणं समाहूय, यदुकुलश्रेष्ठं हस्ते गृहीत्वा अक्रूरं प्रति प्रोवाच—‘भवान् भोजवृष्णिषु स्नेहितमित्रः; अतः मम कृते सौम्यत्वेन मित्रतां स्थापयतु।