एवं श्रुत्वा देवराजाः—इन्द्रः, शिवः, ब्रह्मा चान्ये मुनयः च—सर्वे कण्ठमस्तिष्कयोः प्रणम्य, मोहाविष्टाः सन्तः तत्त्वं विवेक्तुं न शेकुः। तत्र व्रजभूमौ, वेणुनिनादेन प्रमुदिताः गावः, स्वपादाङ्कितध्वजवज्रपद्माङ्कुशचिह्नैः पृथिवीं शमयन्त्यः, खुरैरुत्पन्नान् विकलान् भूमेः खेदान् अपि छादयन्ति स्म। यदा सः कृष्णः समीपतः याति, तदा तेन विनोददृष्टिपातैः हृदि जागरितेन कामवेगेन च वशीकृता वयं न जानिमः कुत्र गच्छामः, किं केशाः वस्त्राणि वा व्यवस्थितानि इति, मोहसमाकुलिताः। कदाचित् प्रियसुगन्धिततुलसीमाल्येन भूषितः सः गाः गणयन्, प्रियसख्युः स्कन्धे भुजं निवेश्य, गच्छन् गीतानि गायति स्म। वेणुस्वनेन मोहितचित्ताः कृष्णपत्नीः कृष्णं अन्वगच्छन्, तस्य गुणामृतसिन्धुमनुवर्तिन्यः हरिण्यः अपि गृहस्नेहविमुक्ताः गोपिकावत् तं पृष्ठतः ययुः। यमुनाकूलदेशे, मालतीमाल्याभरणैः, शोभायुतवस्त्रैः च सत्कृतः, गोपालैः पशुभिः च परिवृतः, नन्दात्मजः सः वत्सः, प्रियसखीनां हृदयानि क्रीडारम्यैः प्रह्लादयामास। तस्य सम्मानार्थं सौम्यः चन्दनगन्धयुक्तः सुगन्धिवातः ववौ; गन्धर्वसमूहाः गीतवाद्यस्तुतिपुष्पैः तं परितः संपूजयन्ति स्म। व्रजगोसु स्नेहयुक्तः, मार्गे वृद्धैः पूजितः, सः सर्वान् पशून् दिवसान्ते गृहं नयन्, वेणुनिनादेन यशः श्रावयन् गच्छति स्म। तस्य मुखमन्दस्मिते श्रमदीप्तम्, मृदुपदधूलिधूसरितमाल्यं, सखिभ्यः सौभाग्यं दातुमिच्छन्, देवकीगर्भसमुत्पन्नः सः राजा आगच्छति स्म। प्रमोदोत्कण्ठितदृष्ट्या विलोलितलोचनः, माल्यधारी, सखिभ्यः मानदः, जम्बुफलसदृशवर्णाधरः, मृदुनासिकपार्श्वे सुवर्णकुण्डलशोभितः। यदुकुलपतिः सः, गजेन्द्रमध्ये क्रीडन्, दिवसान्ते रजनीनाथवत् आगच्छन्, प्रमोददीप्तमुखः, ग्रामं समीपयन्, व्रजगोषां दिवसदाहक्लेशात् मोचयन्। एवं व्रजयोषितः कृष्णलीलागान् गायन्त्यः, तस्मिन् हृदयमानससमर्पिताः, महाहर्षपूर्णाः, तस्य परं प्रेमास्पदं जीवनं निन्युः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे गोपीगीतं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, श्रीशुक उवाच—ततः अरिष्टो नाम दानवः, वृषरूपधारी, व्रजनिकेतनं समुपेत्य, महाककुदेन पृथिवीं कम्पयन्, खुरैः भूमिं विदारयन्, समुपस्थितः। सः तीव्रं गर्जन्, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उच्चालयन्, सींगाग्रैः मृदितशैलान् उद्यतवान्। पृथग्द्रवन् विण्मूत्रं विसृजन्, स्तब्धनेत्रः, तीव्रगर्जनः, गोपान् गाः च भीषयन्, सर्वान् कम्पितवान्। तस्य भीतया गर्भिण्यः स्त्रियः अकालप्रसवा अभवन्, मेघाः अपि तस्य ककुदं गिरिं मत्वा विद्रुताः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोप्यः गोपाश्च भीताः, गाः च विहाय गोष्ठं पलायिताः। सर्वे ‘कृष्ण! कृष्ण!’ इति आकुलचित्ताः, गोविन्दे शरणं जग्मुः। भगवाञ् अपि गोष्ठं भयाकुलं दृष्ट्वा, तान् ‘माभैष्ट’ इति समाश्वास्य, दानवं प्रत्याह्वयत्—‘किं त्वं, पापात्मन्?’ अच्युतः तु करतालध्वनिना भूमिं ताडयन्, अरिष्टं रुषितः अवादयत्—‘दुष्टानां मददर्पनाशकोऽहं, त्वद्वद् पापात्मनां च।’ सः हरिः, सख्युः स्कन्धे भुजं निवेश्य स्थितः, तदा अरिष्टः कोपसमुत्थः, खुरैः भूमिं खनन्, पुच्छं घूर्णयन्, मेघवत् वेगेन कृष्णं अभ्यधावत्। तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तनेत्रः, तिर्यग्दृष्ट्या अच्युतं वेगेन अभ्यपतत्, इन्द्रस्य वज्रवत्। तं प्रभुः शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पदानि प्रतिगम्य, यथा गजेन्द्रः गजं आकृष्येत्, तथा तं चकार। भगवता अपवर्जितः सः अरिष्टः शीघ्रं समुत्थाय, स्वेदसिक्ततनुः, दीर्घश्वासः, क्रोधात् पुनः अभ्यधावत्। तं पुनरपि कृष्णः शृङ्गे गृहीत्वा, पादेन अधः कृत्वा, भूमौ प्रक्षिप्य, वस्त्रनिर्दोहनवत् मुष्ट्या निपीड्य, शृङ्गे ताडयित्वा, अरिष्टं पातितवान्। सः रक्तं वमन्, मूत्रपुरीषं विसृजन्, पादैः विक्षिपन्, चक्षुषी अनियम्य, दुःखितः, निरृतिना हतः। देवाः तदा कृष्णं पुष्पवृष्ट्या पूजयामासुः, स्तुतिं च कृतवन्तः। एवं कुकुद्मिनं वृषदानवं हत्वा, द्विजैः स्तुतः, कृष्णः बलरामेण सह गोष्ठं प्रविष्टः, गोपीनां नेत्रोत्सवं जनयन्। अरिष्टासुरे हते, दिव्यदर्शी नारदः कंसाय तत् आख्यातुम् अगच्छत्। सः कंसं उक्तवान्—यशोदाया कन्या, देवकीपुत्रः कृष्णः, रोहिणीसुतः रामः च, भीतवसुदेवेन नन्दमित्रेण समर्पितौ। ताभ्यां तव पुरुषाः निहताः; इति श्रुत्वा, भोजराजः क्रोधात् विक्लवः अभवत्। सः तीक्ष्णं खड्गं गृहित्वा, वसुदेवं हन्तुम् उद्यतः, नारदेन तु निरुद्धः, यः तयोः पुत्रयोः स्वमृत्युः इति प्रकाशितम्। ततः कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृङ्खलाभ्यां बद्धवान्; नारदस्य निर्गम्य, कंसः केशिनं आहूतवान्। तं प्रेषयामास—‘गच्छ, रामकेशवौ हन्याः; ततः मुष्टिकचाणूरशालतोशलादीन् प्रेषय।’ भोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय, ‘शृणुत, एते बलवन्तः मल्लाः चाणूरमुष्टिकौ’ इति उक्तवान्। ‘नन्दस्य गोष्ठे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः; तयोः हस्ते मम मृत्युः प्रोक्तः। युवां तौ मल्लयुद्धे अत्र हन्याथां; विविधाः वेदिकाः स्थाप्यन्तां, मल्लप्रांगणेन परिवृताः, येन सर्वे जनपदवासिनः तयोः युद्धं पश्येयुः।’ ‘प्रधानमन्त्रिन्, द्वारि कुवलयापीडं हस्तिनं आनय; तत्र सः मम शत्रून् हन्तु।’ ‘चतुर्दश्यां धनुर्वेदिकायाः यज्ञः विधिवत् आरभ्यताम्; शुद्धपशवः च भगवतः प्रजापतेः बलदायिनः यजनाय आनयन्ताम्।’ एवं व्यवहारविशारदं आज्ञाप्य, यदूनां श्रेष्ठं आहूय, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहित्वा, अक्रूरं प्रति वचनं प्रोवाच।