गोपगणैः सह पुष्पमालाभरणैः भूषितः स भगवान् कृष्णः गिरिशिखराणां समीपे वेणोर्निनादेन गोपिकाः प्रमोदयन् जगत्सर्वं हर्षेण व्याप्नोति स्म। तदा मेघः स्वसीमामतिक्रान्तुं न इच्छन् मन्दमन्दं गर्जन्, सखिवद् पुष्पवृष्टिं कुर्वन् छायां च दत्तवान्, कृष्णस्य छत्राकारं निर्मितवान्। स यः विविधगवां पालनकौशलसम्पन्नः, वेणुवादनविशारदः, स्वकण्ठे वेणुं निधाय स्वयमेव नूतनरागान् निष्पादयति स्म। तस्य वेणुनादं श्रुत्वा देवेन्द्रशिवब्रह्मादयः सर्वे देवाः महर्षयश्च, शिरसि चित्ते च नम्रता विन्दन्तः, मोहमवापुः सत्यं न ज्ञातुं शेकुः। गवां खुरेषु ध्वजवज्रपद्माङ्कुशलक्षणानि सन्ति; वेणुनिनादेन प्रमुदिताः गाः खुरैः भूमौ कृतेषु विदारणेषु तानि छादयन्त्यः वृजभूमिं शमयन्ति स्म। यदा स भगवान् मार्गेण याति स्म, तदा अस्य विलासदृष्टिभिः हृदि उत्पन्नेन कामबलात् वयं मोहिताः सन्तः न जानिमहि कुत्र गच्छामः, केशवासो वा व्यवस्थितमिति, मोहवशात्। कदाचित् तुलसीगन्धसुगन्धिपुष्पमालया भूषितः कृष्णः, प्रियसखस्य स्कन्धे बाहुं निवेश्य, गायन् गाः गणयन् विचरति स्म। वेणुनादेन मोहितचित्ताः कृष्णपत्न्यः कृष्णमनुसृत्य तस्य गुणसमुद्रं सेवमानाः, गृहस्नेहान्निर्मुक्ताः हरिण्यः अपि गोपिकावत् तं पृष्ठतः ययुः। यमुनातटे मल्लिकामालाभिः भूषितः, शोभाभिधानवस्त्रधारी, गवां गोपालैः परिवृतः, नन्दसुतः तव वत्सः गोपसखीनां हृदयानि क्रीडया प्रमोदयति स्म। मन्दगन्धसन्दलसुगन्धिः सुशीलः वातः तं पूजयन् वीयते; देवगन्धर्वसमूहाः गीतवाद्योपहारैः तं स्तुवन्तः परिवेष्टयन्ति। व्रजगवां प्रति स्नेहशीलः, मार्गे वृद्धैः पूजितः, सायं सर्वाः गाः गृहान् नयन्, वेणुनिनादेन कीर्तिं प्रसारयन् गच्छति। गवां खुरधूल्याः संस्पर्शेन माला रजसा धूसरिता, श्रमकान्त्या मुखं शोभयन्, स मित्राणां कल्याणाय सन्नद्धः, देवकीगर्भसम्भूतः राजा आगच्छति। आनन्दविह्वलितनेत्रः, मालाधरः, सखिभ्यः मानदः, जाजिपालफलसदृशश्वेतोष्ठः, मृदुन्यास्यकपोलः सुवर्णकुण्डलशोभितः। यदुकुलपतिः स हस्तिहस्तिप्रवरमध्यमे क्रीडन्, सायं रजनीपतिवद् ग्रामं प्रति आगच्छन्, हर्षदीप्तमुखः, व्रजगवां तापं शमयन् प्रवेशयति। एवं व्रजनार्यः कृष्णलीलागान् गायन्त्यः, तं मनसा चित्तेन च सम्यक् समर्प्य, महता हर्षेण कालयपयन् निवसन्ति स्म। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे गोपीद्वयगीताख्यं पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ श्रीशुक उवाच—ततः कश्चन असुरः, अरिष्टो नाम वृषरूपधारी, महतीं पृष्ठशकटां धृत्वा गोष्ठमागतः, भूमिं कम्पयन्, खुरैः भूमिं विदारयन्, भीषणघोषं कृत्वा, पृष्ठं प्रचालयन्, शृङ्गाग्रेण मण्डलानि उत्तोल्य, पुच्छं चोर्ध्वं कृत्वा, भूमिं च खनन्, मत्तवत् गर्जन् कृत्वा, गोगणं जनगणं च संत्रासयन्, शनैः शनैः विष्ठां विसृजन, मूत्रं च स्रवन्, स्थिरदृष्टिः, तस्य भीषणनादेन सर्वे जनाः गाः च भयाकुलाः जाताः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोप्यः गोपाश्च भीताः, गवः च भयात् गोष्ठं परित्यज्य पलायन्ते स्म। सर्वे 'कृष्ण! कृष्ण!' इति आक्रन्द्य, गोविन्दं शरणं जग्मुः; भयाकुलं गोष्ठं दृष्ट्वा भगवानपि तदवधार्य, तान् समाश्वास्य 'मा भैष्ट' इति उवाच; ततः गोपगणा गवश्च त्रासविह्वलाः तिष्ठन्तः, वृषासुरं प्रति आह्वयन्—'किं त्वं पापिष्ठ?' इति। अच्युतः तस्य भूमौ ताडनं कृत्वा, घोषेण तम् उत्तेजयन्, 'दुष्टानां मदविनाशनः अहमेव' इति घोषयन् स्थितवान्। स भगवान् मित्रस्य स्कन्धे बाहुं निधाय, प्रतीक्षमानः स्थितः; तदा अरिष्टो रुष्टः, खुरेण भूमिं खनन्, पुच्छं मेघवत् घूर्णयन्, वेगेन कृष्णं प्रति धावितः। तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तलोचनः, कृष्णं प्रति वेगेन धावन्, तिर्यग्दृष्ट्या यथाऽशनि इन्द्रेण क्षिप्तः, तथैव अच्युतं प्रति अभ्यधावत्। भगवान् तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पादान् पृष्ठतः गत्वा, यथा गजः गजं पृष्ठतः आकृष्येत्, तथा तम् अपासृत्य आकर्षयन्। भगवता क्षिप्तः, अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, सर्वाङ्गं स्वेदेन सिक्तः, श्वासोच्छ्वासयुक्तः, कोपसमन्वितः, पुनः कृष्णं प्रति अभ्यधावत्। कृष्णः तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, पादेन अधः निपीड्य, भूतलमवपात्य, यथा क्लिन्नवस्त्रं पिण्ड्येत, तथा तम् अतिक्रूरं पेषयित्वा, शृङ्गेण ताडितवान्; स अरिष्टः भूमौ पतितः। रुधिरं वमन्, मूत्रं विष्ठां च विसृजन, पादैः कम्पयन्, चक्षुषी चञ्चलयन्, महतीं पीडां प्राप्य, निरृत्याः हतं प्राप्तः; देवाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा कृष्णं स्तुतवन्तः। एवं कुकुद्मिनं वृषासुरं हत्वा, द्विजैः स्तुतः कृष्णः बलरामेण सह गोष्ठं प्रविष्टः, गोपीनां नेत्रोत्सवः अभवत्। यदा अरिष्टो राक्षसः कृष्णविक्रमैः निहतः, तदा दिव्यदृष्टिः नारदः कंसाय तद्वृत्तान्तं कथयितुं जगाम। नारदः कंसाय उक्तवान्—'यशोदायाः कन्या, देवक्याः सुतः कृष्णः, रोहिण्याः च रामः, भयभीतेन वसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ।' 'नन्दसखाय तौ समर्प्य, ताभ्यां तव पुरुषा निहताः; एतत् श्रुत्वा भोजराजः क्रोधविह्वलः, तीक्ष्णं खड्गं गृह्य, वसुदेवं हन्तुं मनसि कृत्वा, नारदेन निरुद्धः, तयोः एव तव मृत्युं उक्तवान्।' एवं ज्ञात्वा कंसः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहशृङ्खलाभ्यां बद्ध्वा, नारदस्य गमनानन्तरं, केशिनं आहूय, तम् आदेशं दत्तवान्—'गच्छ, रामकेशवौ हन्याः; ततः मुष्टिक, चाणूर, शल, तोशलादीन् प्रेषय।' बोजराजः मन्त्रिणः हस्तिपालांश्च आहूय, 'शृणुत, एते बलवन्तः मल्लाः चाणूरः मुष्टिकश्च; नन्दगोपग्रामे आनकदुन्दुभेः पुत्रौ रामकृष्णौ वसतः। अतः मम मृत्युस्तयोः हस्ते भविष्यति इति पूर्वं उक्तम्।' 'यूयं तौ अत्र मल्लयुद्धे हन्याथ; नानाविधानि वेदिकानि निर्मीय, मल्लप्रांगणेन परिवेष्ट्य, सर्वजनाः ग्राम्याश्च तयोः संग्रामं पश्यन्तु' इति आज्ञापयत्।