श्रीकृष्णः वनमालया भूषितः, तिलकधारी, दिव्यगन्धयुक्तः, मधुपूरिततुलस्याः सुवासितमाल्येन शोभितः, यदा वेणुं वादयति, तदा मदोन्मत्ताः भ्रमराः तस्य पूजनाय स्वेच्छया गीतानि गायन्ति। तस्य सुरभिस्वरं श्रुत्वा, सरसि स्थिताः बकाः, हंसाः, विहगाः च, मनः आकृष्ट्य, हरिं समीपमागत्य, मनांसि निगृह्य, नेत्राणि निमील्य, मौनं स्थापयन्तः, तं सान्त्वयन्ति, पूजयन्ति च। सः सखिभिः सह, मालाभरणैः विभूषितः, गिरिशिखरेषु विचरन्, गोपिकाः वेणुनादेन मोदयति, तेन प्रमोदः समग्रे लोके व्याप्यते। मेघः, स्वसीमां नातिक्रामन्, मृदुलं गर्जनं कुर्वन्, सखावत् पुष्पवृष्टिं कृत्वा, छायां वितन्वन्, तस्य कृते छत्रमिव निर्माति। सः विविधगवां पालनकुशलः, वेणुवादनविशारदः, स्वकण्ठे वेणुं स्थापयन्, स्वकृतानि रागान् उत्पादयति। तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, देवानां नायकाः—इन्द्रः, शिवः, ब्रह्मा, ऋषयः च—कन्धरां मनश्च नमतः, मोहिताः, सत्यं न ज्ञातुम् अशक्नुवन्। ध्वजवज्रपद्माङ्कुशचिह्नैः शोभितपदाः गावः, वेणुनादेन प्रमोदिता, स्वपदचिह्नैः धरणीं सान्त्वयन्ति, तैः कृते गवाक्रान्तव्रणान् अपि छादयन्ति। सः यदा मार्गेण गच्छति, तदा वयम् अस्य क्रीडावलोकनैः, हृदि जागृतेन कामेन च मोहिताः, न जानिमः कुत्र भ्रमामः, केशा वा वसनानि वा विक्षिप्तानि इति, मोहवशात्। कदाचित् तुलसीगन्धयुक्तया मालया भूषितः, सः गवां गणनां कुर्वन्, प्रियसखस्य स्कन्धे भुजं स्थापयन्, गायन् विचरति। वेणुनादेन मोहितचित्ताः कृष्णपत्नीः कृष्णानुगमनमनुसरन्, हृतचित्ताः, तस्य गुणाम्बुधिं अनुसृत्य, मृग्यः अपि, गृहस्नेहं त्यक्त्वा, गोपिकावत् तं अन्वगच्छन्। यमुनातटे, मालतीमाल्यैः, शोभावस्त्रैः च सुस्वागतम्, गोपगवसमन्वितः, नन्दसुतः, तव वत्सः, क्रीडाभिः स्नेहवतां मित्राणां हृदयानि मोदयति। तं प्रति, मंदगन्धयुक्तः शीतलः सुगन्धिसन्दलवायुः वहति; देवगन्धर्वगणाः गीतवाद्यैः स्तुतिभिः च तं परिवेष्टयन्ति। व्रजगवां प्रति स्नेहयुक्तः, मार्गे वरिष्ठैः पूजितः, सः सर्वाः गावः सायं गृहं नयति, तस्य यशः वेणुनादेन गाय्यते। श्रमजुषः तस्य मुखमण्डलं शोभते, माल्यं गवपदधूलिना धूसरितम्, सः मित्राणां कृते वरदानाय आगच्छति—एष देवक्याः गर्भोद्भवः राजा। हर्षोत्कम्पितलोचनः, माल्यधरः, मित्राणां मानदः, जम्बुफलसदृशश्वेतोष्ठः, मृदुनो गण्डौ सुवर्णकुण्डलैः शोभितौ। यदुनाथः, गजेन्द्रमध्ये क्रीडन्, सायं रजनीनाथवत् आगच्छति; तस्य हर्षदीप्तं मुखं, ग्रामं प्रति यायात्, व्रजगवां दाहं शमयन्। एवं, हे राजन्, श्रीशुकः उवाच—व्रजनारीणां व्रजन्त्याः कृष्णलीलाकथाः गायन्तीनां, ताः सर्वदा तदेकचित्ताः, तदेकमानसाः, महाप्रीत्याः, तं कृष्णं एव सदा स्मरन्त्यः, दिनानि यापयन्। इति दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे 'युगलगीतं' नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। ततः, श्रीशुकः पुनः उवाच—तदा अरिष्टः नाम दानवः, वृषरूपधारी, व्रजं समागतः, महाकुबरेण भूमिं कम्पयन्, पादैः भूमिं विदारयन्। सः कठोरं नर्दन्, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उच्चालयन्, शृङ्गाग्रैः पर्वतानिव चालयन्। सः मलमलपर्व, मूत्रं विसृजन, स्थिरनीत्रः, विकटनादेन गावः जनांश्च त्रासयन्। तस्य भीताः गर्भिण्यः स्त्रियः अकालं गर्भं मुञ्चन्, मेघाः अपि तस्य कुबरेण पर्वताभिमानिनः, वितरन्तः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात्, गोपगोप्यः भयाकुलाः, गवः च भीताः, गोकुलं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे 'कृष्ण! कृष्ण!' इति आक्रन्द्य, गोविन्दे शरणं ययुः; गोकुलं भयाकुलं दृष्ट्वा, भगवानपि तदवधार्य। सः तान् सान्त्वयन्, 'मा भैष्ट' इति उक्त्वा, दानवम् आह्वयन्, भयभीतान् गोपगवां मध्ये स्थित्वा, 'किं एष, पशुप्रवर?' इति उवाच। अच्युतः तलेन भूमिं ताडयन्, घनघोषेण अरिष्टं रुषितः, 'दुष्टदर्पनाशकः अहं, त्वामिव पापबुद्धिम्' इति घोषयन्। हरिः, सख्युः स्कन्धे भुजं स्थापयित्वा स्थितः, तदा अरिष्टः क्रुद्धः, पादेन भूमिं खनन्, पुच्छं मेघवत् भ्रमयन्, वेगेन कृष्णं प्रति धावन्। तीक्ष्णशृङ्गे अग्रे स्थापयन्, रक्तलोचनः, अरिष्टः अच्युतं प्रति वेगेन धावन्, इन्द्रवज्रवत् तिर्यग्विलोकनं कृत्वा। भगवान् तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पादव्यूहं पृष्ठगमनं कृत्वा, तं यथा गजेन्द्रः गजं, तथा आकृष्य दूरं निनाय। भगवता क्षिप्तः, अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, स्वेदसिक्ततनुः, गाढश्वासः, क्रोधपरायणः, पुनः धावन्। धावन्तं अरिष्टं शृङ्गे गृहीत्वा, कृष्णः पादेन तं अधः कृत्वा, भूमौ चिक्षेप, वस्त्रनिर्द्धौतवत् तं पिडयन्, शृङ्गे ताडयन्, सः पपात। सः रक्तं वमन्, मूत्रपुरीषं विसृजन, पादैः आकुलः, चञ्चललोचनः, महातापं अन्वभवत्, निरृतिना हतः; देवाः कृष्णं पुष्पैः वृष्ट्वा स्तुतिं च अकुर्वन्। एवं कुकुद्मिनं वृषदानवं हत्वा, द्विजैः स्तुतः कृष्णः, बलरामेण सह गोकुलं प्रविष्टः, गोपीनां नेत्रोत्सवः अभवत्। तस्मिन् काले, अरिष्टदानवे हते, दिव्यदृष्टिः नारदः, काम्सं ज्ञापयितुं ययौ। सः काम्सं उक्तवान्—यशोदायाः दुहिता, देवक्या बालकः कृष्णः, रोहिण्याः रामः च, भयभीतेन वसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ। सः नन्दमित्राय तौ समर्प्य, येन तव पुरुषाः हताः; इति श्रुत्वा, भोजराजः, कोपात् चित्तविक्षिप्तः। सः तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा, वसुदेवं हन्तुम् उद्यतः, किन्तु नारदेन निरुद्धः, यः तौ पुत्रौ तस्यैव मृत्युः इति प्रकाशितवान्। तद्विज्ञाय, काम्सः वसुदेवं तस्य भार्यां च लौहमन्त्रैः बद्ध्वा, नारदस्य गमने, केसिनं आहूय, तं प्रति उक्तवान्। 'गच्छ, रामकेशवयोः वधं कुरु; ततः मुष्टिकं, चाणूरं, शालं, तोशलं च प्रेषय।' भोजराजः मन्त्रिणः, हस्तिपालांश्च आहूय, 'शृणुत, एते बलवन्तः मल्लाः—चाणूरः, मुष्टिकः च' इति उक्तवान्।