व्रजे तु वनलता वृक्षाश्च पुष्पफलसमृद्धाः सन्तः, स्वाङ्गेषु विष्णुमिव प्रकाशयन्ति स्म। तेषां शाखाः मधुधाराभिः नम्राः सन्तः, प्रेमवेगात् पुलकिततनवः, नानापुष्पाणि प्रयच्छन्ति स्म। तत्र श्रीकृष्णः तिलकेन भूषितः, वनमाल्यविभूषितः, दिव्यगन्धयुक्तः, मधुरससिक्तया तुलस्याऽलङ्कृतः, वंशीवाद्येन यदा रमते, तदा मदमत्तभृङ्गाः तं सम्मानयन्तः स्वाभिलषितं गीतं गायन्ति स्म। सरोवरस्य तटे बकहंसादयः पक्षिणः, तस्य रम्यगीतेन मनः आकृष्टाः, हरिमुपसृत्य, निगृहीतचेतसः, निमीलितलोचनाः, मौनं विधाय, तं पूजयन्ति स्म। गिरिशिखरेषु सखाैः सह, माल्याभरणैः शोभितः, वंशीस्वनेन गोप्यः प्रमोदयन्, जगति प्रमोदः व्याप्तः। मेघः अपि, स्वसीमां नातिक्रामन्, मृदुविकम्पनं कृत्वा, सखायमिव पुष्पवृष्टिं कुर्वन्, छायां वितन्वन्, तस्य छत्रं निर्मिमीत। सः विविधगवां पालनकुशलः, वंशीवादनविशारदः, यदा वंशीं ओष्ठयोः स्थापयति, तदा स्वयमेव नूतनरागान् उत्पादयति। तस्य गीतं श्रुत्वा, देवराजेन्द्रशिवब्रह्मादयः, मुनयश्च, कन्धरमस्तिष्कयोः नम्रत्वं कृत्वा, मोहिता अभवन्, तत्त्वं न ज्ञातुं शक्ताः। गवां खुरचिह्नैः—ध्वजवज्रपद्माङ्कुशैः— व्रजमही सुप्रीता, वंशीगीतेन प्रमोदिता, खुरैः कृतानि विकटानि छिद्राणि अपि आच्छादयन्ति स्म। यदा सः पन्थानं गच्छति, तदा अस्माकं चित्तानि तस्य विलासलोचनविक्षेपेण कामवेगेन आकृष्टानि, न वयं जानिमः कुतः कुत्र वा चरामः, केशवस्त्रे वा किमपि व्यवस्थितं वा, मोहवशात् विस्मृताः स्मः। कदाचित् प्रियगन्धतुलसीमाल्येन शोभितः, गाः गणयन्, प्रियसख्याः स्कन्धे बाहुं निवेश्य, पथि गायन् गच्छति। तस्य वंशीस्वनेन मोहितचित्ताः कृष्णपत्न्यः कृष्णमनुसृत्य, तद्गुणाम्भोधिं पश्यन्त्यः, गृहासक्तिं त्यक्त्वा, मृग्यः अपि गोप्य इव तं अनुययुः। यमुनातटे माल्यवसनैः विभूषितः, गोपगोपैः परिवृतः, नन्दसुतः, तव वत्सः, क्रीडाभिः सखीनां हृदयानि हर्षयति स्म। सुमनस्सुरभिस्थलचन्दनगन्धयुक्तः अनुकूलः पवनः तं सम्मानयन् वाति; गन्धर्वगणाः गीतवाद्योपहारैः तं स्तुवन्ति। व्रजगवां प्रति स्नेहपूर्णः, मार्गे वृद्धैः पूजितः, सन्ध्यायां सर्वाः गाः गृहम् आनयन्, वंशीस्वनेन यशः गायति। श्रमेण प्रफुल्लमुखमण्डलः, खुररजसा धूसरितमाल्यः, मित्रेभ्यः श्रेयः दातुमिच्छन्, देवकीगर्भसम्भूतः स राजा आगच्छति। हर्षवेगेन स्रस्तनयनः, माल्यधरः, सखिभ्यः मानदः, जाजीलफलसदृशवर्णाधरः, मृदुनो गण्डौ सुवर्णकुण्डलतेजसा विभान्तौ। यदुवर्यः गजराजमध्येषु क्रीडन्, दिवाकरः इव सायं ग्रामं प्रति आगच्छति, हर्षोन्मुखमुखमण्डलः, व्रजगवां दाहं शमयन्। एवं राजन्, व्रजस्त्रियः कृष्णलीलागान् गायन्त्यः, तस्मिन् एव मनः समर्प्य, हर्षपूर्णचित्ताः, अहोरात्रं तत्रैव व्यतीतवन्त्यः। इति दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः, "युग्मगीतं" नाम, परमपरिव्राजकशास्त्रे श्रीमद्भागवते समाप्तः। ततः श्रीशुक उवाच— अथारिष्टो नाम दानवः, व्रजं समुपेत्य, महाककुदेन पृथिवीं कम्पयन्, खुरैः भूमिं विदारयन्, तत्र आगतः। स कठोरनादं कृत्वा, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उत्तोल्य, शृङ्गाग्रैः शैलानिवोत्पाट्य चिक्षेप। स क्रमशः विटपि विसृजन्, मूत्रं मुञ्चन्, स्थिरनयनः, तस्य भीषणरवः गावः जनांश्च भयभीतान् अकरोत्। तस्य भीत्या गर्भिण्यः अनकालं गर्भं मुमुचुः, मेघाः तस्य ककुदं गिरिं मत्वा विचेरुः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात् गोप्यः गोपाश्च भयाकुलाः, गवः च भीता, व्रजं परित्यज्य पलायिताः। सर्वे "कृष्ण! कृष्ण!" इति आक्रोशन्तः, गोविन्दे शरणं जग्मुः; स भगवाँस्तु, व्रजं भयाकुलं दृष्ट्वा, तान् अभ्याश्वासयत्। स तान् "माभैष्ट" इति समाश्वास्य, दानवं प्रति आह्वयन्, भयभीतगोपगवां मध्ये स्थित्वा, "किं त्वया, दुष्टपशो?" इत्युक्तवान्। अच्युतः स्वहस्तेन भूमिं ताडयन्, घोरध्वनिं कृत्वा, अरिष्टं रुषितं तर्जयन्, "दुष्टदर्पनाशकः अहमेव" इति प्राकथयत्। हरिः सखायाः स्कन्धे बाहुं निवेश्य स्थित्वा, प्रतीक्षमानः, तदा अरिष्टो रोषात् भूमिं खनन्, उन्नतपुच्छः मेघमिव घूर्णयन्, वेगेन कृष्णं प्रति धावितः। तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तलोचनः, तिर्यग्दृष्ट्या अच्युतं इन्द्राशनिवत् अभ्यधावत्। भगवान् तु तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, अष्टादश पदा अपसृत्य, यथा गजो गजं प्रगृह्णाति, तथा तं प्रगृह्य अपासरत्। भगवता क्षिप्तः, स शीघ्रं पुनः उत्तस्थौ, स्वेदेन सिक्तः, उच्छ्वसितः, कोपसमन्वितः, पुनः कृष्णं प्रति अभ्यधावत्। कृष्णः तस्य शृङ्गे गृहीत्वा, पादेन अधः कृत्वा, भूमौ पतितवान्; वस्त्राणि इव निचूर्ण्य, शृङ्गेण तं ताडयन्, स पतितः। रक्तं वमन्, मूत्रपुरीषं मुञ्चन्, पादैः चेष्टमानः, चञ्चललोचनः, स महतीं पीडां प्राप्य, निरृतिना नीतः; देवाः कृष्णं पुष्पवृष्ट्या अभ्यर्चयन्। एवं कुकुद्मिनं दानवं हत्वा, द्विजैः स्तुतः, बलरामेण सह, कृष्णः व्रजं प्रविवेश, गोपीनां नेत्रोत्सवः अभवत्। अरिष्टस्य वधं दृष्ट्वा, दिव्यदर्शी नारदः कंसाय वार्तां दातुं जगाम। स कंसं प्राह—"यशोदाया दुहिता, देवक्या कृष्णः, रोहिण्या रामः, भयभीतेन वसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ।" "नन्दस्य मित्रे वसुदेवेन तौ समर्पितौ, येन तव पुरुषा हताः।" इति श्रुत्वा, भोजराजः कोपवेगेन चित्तं सम्पीड्य, तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा वसुदेवं हन्तुमिच्छन्, नारदेन निरुद्धः, तयोः पुत्रयोः स्वस्य मृत्युः इति उक्तः। एवं ज्ञात्वा, कंसः वसुदेवं देवकीं च लौहशृङ्खलाभिः बद्ध्वा, नारदस्य निर्गम्य, केशिनं आहूय, "गच्छ, रामकेशवौ हन्याः; ततः मुष्टिकचाणूरशालतोषलादीन् प्रेषय" इति प्राह। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे प्रथमार्धे, व्रजयोषितां युग्मगीतं, अरिष्टवधः, कंसस्य क्रोधः, नारदस्य सूचना, वसुदेवबन्धनं, केशिप्रेषणं च, क्रमशः वर्णितम्।