व्रजभूमौ श्रीकृष्णः पिकपिच्छैः, वर्णमयैः मणिभिः पत्रैश्च शोभितः, मल्लवेषं अनुकरणं कुर्वन्, सखा-गोपबालकैः सहितः कदाचित् गावः आह्वयति स्म। तदा तस्य पादपङ्कजधूलिधौतवातेन वह्यमानाः, निर्झराभग्नगत्या नद्यः, यथा वयं तं स्पृणुमः तथा स्नेहेन कम्पमानभुजाः, स्थगितसलिलाः, पुण्यश्लाघ्याः तम् अभिलषन्ति स्म। स एव आदि-पुरुषः, गिरिश्रेष्ठवत्, स्ववीर्येण सखिभिः स्तूयमानः, वनान्तरे विचरन्, वेणूनिनादेन पर्वतान्तरासु गावः आह्वयति। तस्मिन्नेव काले, वनलता वृक्षाश्च, पुष्पफलसमृद्धाः, श्रीविष्णुमिव स्वान्तरे प्रकाशयन्तः, मधुप्रवाहैः नमितशाखाः, प्रेमविवर्धितदेहाः, पुष्पाणि प्रसरन्ति स्म। स तु तिलकधारी, वनमाल्यभूषितः, दिव्यगन्धान्वितः, मधुपूरिततुलसीमण्डितः, यदा वेणुं वादयति, तदा मत्तमधुपाः स्वाभिलषितगीतैः तं पूजयन्ति। सरसि हंसक्रौञ्चप्लवाः तस्य मनोहरगीतेन आकृष्टचित्ताः, तं हरीं समीपमुपेत्य, संयतमानसाः, निमीलितलोचनाः, मौनं कृत्वा, तमेव सन्दधुः। सखिभिः सह हारभूषणविभूषितः, गिरिशिखरासु क्रीडन्, वेणुनादेन गोपिकाजनं हर्षयन्, जगति आनन्दं व्याप्य तिष्ठति। तस्मिन् समये, मेघः अपि मर्यादां न अतिक्रामन्, मन्दगर्जितं कुर्वन्, पुष्पवृष्ट्या छायां च वितन्वन्, सखेव तस्य छत्रं निर्मिमीत। सर्वगावः पालयितुं कुशलः, वेणुवादननिपुणः, तव पुत्रः, यदा वेणुं ओष्ठयोः स्थापयति, तदा सः स्वयमेव नूतनरागान् सृजति। तस्य गीतश्रवणेन, देवानामधिपतयः—इन्द्रशिवब्रह्मादयः—ऋषिभिः सहिताः, शीर्णग्रीवमस्तकाः, मोहितचित्ताः, तत्त्वं न अवबुध्यन्ते। गोपाः तु ध्वजवज्रपद्माङ्कुशचिह्नैः गोपदशोभिताः, वेणुनिनादप्रमोदिताः, व्रजभूमिं स्वपदच्छिद्रैः शमयन्ति। स यदा गच्छन्, क्रीडावलोकनैः, हृदि जागरितकामवेगेन वशीकृताः वयं, स्ववस्त्रकेशादीन् न वेद्मः, मोहविह्वलाः विचरामः। कदाचित् तु तुलसीगन्धसम्भावितमाल्याभरणः, सः गोवर्गं गणयन्, प्रियसख्याः स्कन्धे भुजं स्थापयन्, गीतं गायन् विचरति। तस्य वेणुनिनादेन मोहितचित्ताः कृष्णपत्नीः, कृष्णमनसि लीनाः, गृहस्नेहं त्यक्त्वा, हरिण्यः इव तं अनुयान्ति स्म। मल्लिकामाल्यैः विभूषितः, शोभायुक्तवस्त्रधरः, गोपगवसमुदायेन परिवृतः, यमुनातटे, नन्दसूनुः, प्रियसखीनां हृदयानि क्रीडया तुष्टिं जनयति। तस्मिन्नवसरे, सुगन्धिवातः चन्दनगन्धयुक्तः, तं सन्दर्शयन्, गन्धर्वसमूहाः गीतवाद्योपहारैः तं स्तुवन्ति। स व्रजगवां स्नेहपूर्णः, वयोवृद्धैः मार्गे पूजितः, सर्वगवां सायं गृहं नयन्, वेणुनिनादेन कीर्तिं प्रसरति। श्रमक्लान्तमुखमण्डलः, गवपदधूलिलिप्तमाल्यः, स्वसखीनां प्रियहिताय आगच्छन्, देवकीतनयः सः राजा इव दृश्यते। स्मितविकसितनयनः, माल्यधारी, सखिभ्यः सत्कारदायकः, कर्णिकारफलसदृशश्वेतोष्ठः, मृदुलगण्डयोः सुवर्णकुण्डलशोभितः। यदुवर्यः सः, गजपतिसदृशः क्रीडन्, सायं रजनीनाथवत् ग्रामं प्रति आगच्छन्, व्रजगवां दाहं शमयन्, हर्षपूर्णमुखमण्डलः दृश्यते। एवं व्रजयोषितः, कृष्णलीलागानं गायन्त्यः, तस्मिन् एव मनः समर्प्य, परमानन्दपूर्णाः, दिनानि यापयन्ति स्म। एवं एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः, ‘युगलगीतं’ नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमं वैराग्यशास्त्रं, समाप्तम्। ततः, श्रीशुक उवाच—अथारिष्टः नाम बलीवर्दासुरः, महाकुंभेन पृथिवीं कम्पयन्, शृङ्गैः भूमिं विदारयन्, गोष्ठमागमत्। स घोरनिनादं कृत्वा, पदैः भूमिं खनन्, पृष्ठं उत्क्षिप्य, शृङ्गाग्रैः कुड्मलानि विक्षिपन्, तैलं विसृजन्, मूत्रं विसृजन्, स्थिरदृष्टिः, भयंकरनिनादेन गवां जनस्य च भीतिं जनयन्। तस्मात् भयात्, गर्भिण्यः स्त्रियः अकालमेव गर्भं त्यक्त्वा, मेघाः च तस्य कुम्भं गिरिमिव मन्यमानाः, व्यपेयुः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात्, गोप्यः गोपाश्च भीताः, गवः च व्याकुलाः, गोष्ठं त्यक्त्वा पलायिताः। सर्वे ‘कृष्ण! कृष्ण!’ इति आक्रन्द्य, गोविन्दे शरणं जग्मुः। श्रीभगवान् अपि गोकुलं भीतं दृष्ट्वा, तान् सान्त्वयन्, ‘मा भैष्ट’ इति उक्त्वा, दानवं समाह्वयत्—‘किमेतत्, दुष्टसत्त्व?’ अच्युतः तु पाणिना भूमौ ताडनं कृत्वा, घोरशब्दं निर्माय, अरिष्टं रुषा आवाहयत्—‘मद्विधाः पापदर्पनाशकः अहम्।’ सः कृष्णः प्रियसख्याः स्कन्धे भुजं स्थापयन् स्थितः, तदा अरिष्टः क्रुद्धः, पादेन भूमिं खनन्, पृष्ठं मेघवत् घूर्णयन्, वेगेन कृष्णमभिदुद्राव। तीक्ष्णशृङ्गः, रक्तलोचनः, कृष्णं वेगेन इन्द्राशनिसदृशः अभ्यधावत्। तं भगवान् शृङ्गाभ्याम् आदाय, अष्टादश पदानि पृष्ठतः नीत्वा, गजेनेव गजं प्रगृह्य, दूरं चकार। भगवता निक्षिप्तः, अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्तस्थौ, स्फुटद्गात्रः, प्रस्विन्नः, क्रोधसंविष्टः, पुनरपि अभ्यधावत्। तम् आपतन्तम् अच्युतः शृङ्गे गृहीत्वा, पादेन अधः कृत्वा, क्षिप्त्वा, वस्त्रं यथा निःक्षिप्यते, तथा मर्दयन्, शृङ्गे प्रहारं कृत्वा, अरिष्टः भूमौ पतितः। सः रक्तं वमन्, मूत्रपुरीषं विसृजन्, पादैः विक्षिपन्, चक्षुषी विक्षिपन्, महतीं वेदनां प्राप्तः, निरृतिना हतः, देवाः पुष्पवृष्ट्या कृष्णं स्तुत्वा पूजयन्ति स्म। एवं कुकुद्मिनं बलीवर्दासुरं हत्वा, द्विजैः स्तूयमानः, कृष्णः बलरामेण सह गोष्ठं प्रविवेश, गोपिकानां नेत्रोत्सवः अभवत्। यदा अरिष्टासुरः कृष्णेन दिव्यकर्मणा निहतः, तदा देवर्षिः नारदः, देवदर्शी, कंसं ज्ञापयितुं गतवान्। स कंसाय शशंस—यशोदातनया, देवकीतनयः कृष्णः, रोहिणीसुतः रामः, भीतवसुदेवेन नन्दाय समर्पितौ। नन्दमित्रेण तौ समर्प्य, वसुदेवः, येन तव जनाः हताः, इति श्रुत्वा, भोजराजः कंसः, क्रोधविह्वलः, विचिन्तयामास।