गोप्यः एकदा समागताः स्नेहपूर्णं कथयन्त्यः, यत्र मुकुन्दः वंशीं वामहस्तेन अधरं निक्षिप्य, वामगण्डं वामबाहुं उपरि निबद्ध्य, भ्रूभिः नृत्यन्, कोमलैः अङ्गुलिभिः मार्गं रचयन्, तत्र सः अस्मान् आह्वयति। तस्य वंशीगीतं श्रुत्वा दिव्यस्त्रियः सिद्धैः सह विस्मिताः, लज्जायुक्ताः, प्रेमबाणैः मनः समर्प्य, वस्त्राणि विस्मृत्य मोहिताः अभवन्। गोप्यः पुनः कथयन्त्यः—“अहो अद्भुताः युवतयः! यदा नन्दसुतः दुःखितानां सुखदः वंशीं वादयति, तदा तस्य वक्षसि हारः तथा स्मितं स्थिरविद्युत्समं दीप्तम् इति दृश्यते।” तद्वंशीशब्देन दूरात् आकृष्टाः, व्रजवृषाः, मृगाः, गोःसमूहाः, दन्तेषु तृणं धारयन्तः, कर्णैः तन्मयं श्रुण्वन्तः, स्थिराः चित्रिताः इव, निःस्पन्दाः तिष्ठन्ति। मुकुन्दः कदाचित् मयूरपिच्छैः, वर्णरजःपत्रैः, गजवेशं अनुकरणं कृत्वा, गोपबालैः सह गोःसमूहं आह्वयति। तदा नद्यः, तस्य पदकमलधूलिसुगन्धवाहिना वातेन वह्यमानाः, तं यथा वयं तृष्णायुक्ताः, बहुपुण्यसम्पन्नाः, प्रेमकम्पितबाह्वः, निःस्पन्दजलाः, आकाङ्क्षन्ति। यदा सः आदिपुरुषः पर्वतेश्वरः इव, मित्रैः वीर्येण स्तूयमानः, वंशीं वादयन्, गिरिशिखरेषु गोःसमूहं आह्वयति, तदा वनलताः वृक्षाः, पुष्पफलसमृद्धाः, तेषु विष्णुः प्रकटितः इव, शाखाः मधुधाराभिः नतम्, प्रेमविह्वलाङ्गाः, पुष्पाणि उत्पादयन्ति। सः तिलकविभूषितः, वनमालया अलङ्कृतः, दिव्यगन्धयुक्तः, मधुवासिततुलसीमालया शोभितः, वंशीं वादयति तदा, मदोत्कटमधुपाः तं स्तुत्य गीतं गायन्ति। सरसि बकाः, हंसाः, पक्षिणः, तस्य गीतमाकृष्टाः, हरिं समीपं गच्छन्ति, मनः संयम्य, नेत्राणि निमील्य, मौनं धृत्वा, तं पूजयन्ति। मित्रैः सह, माल्याभरणैः अलङ्कृतः, गिरिशिखरेषु, गोप्यः वंशीशब्देन मोदिताः, तदा हर्षः जगति व्याप्यते। मेघः, सीमा न उल्लङ्घयन्, मन्दं गर्जन्, सखा इव पुष्पवर्षं कुर्वन्, छायां दत्वा, तस्य छत्रं निर्माति। विविधगोःपालनकौशलसम्पन्नः, वंशीवादनविशारदः, तव पुत्रः, अधरे वंशीं स्थापयन्, स्वयम् निर्मितानि रागाणि उद्भावयति। एतद्वंशीगीतं श्रुत्वा, देवानां अधिपतयः—इन्द्रः, शिवः, ब्रह्मा, ऋषयः च—गात्रं मनः च नतम् कृत्वा, मोहिताः, तत्त्वं न अवगच्छन्ति। गोःखुरेषु ध्वजवज्रपद्माङ्कुषचिह्नानि दृष्ट्वा, गोःसमूहः, वंशीशब्देन हृष्टः, व्रजभूमिं शमयति, खुरैः उत्पन्नानि व्रणानि आच्छाद्य। यदा सः गच्छन्, अस्माकं मनः तस्य विलासितदृष्टिभिः आकृष्टम्, कामवेगेन मोहितम्, वयं न जानिमः कथं भ्रमामः, वा केशवस्त्राणि कुपितानि वा, मोहिताः। कदाचित् तुलसीगन्धयुक्तमालया अलङ्कृतः, गोःगणनं कुर्वन्, प्रियसख्याः स्कन्धे बाहुं स्थापयन्, गानं गायन् गच्छति। वंशीशब्देन मनः मोहिताः कृष्णपत्न्यः कृष्णं अनुव्रजन्ति, तस्य गुणसागरं अनुसृत्य, मृगाः गोप्यः इव, गृहस्नेहं विस्मृत्य, तं अनुसरन्ति। यमुनातटे, माल्यैः मालतीपुष्पैः, शोभायुक्तवस्त्रैः सत्कृतः, गोपालैः गोःसमूहैः परिवृतः, नन्दसुतः तव वत्सः, प्रियसखीनां हृदयं लीलया मोदयति। सुगन्धितः, चन्दनानुलेपनयुक्तः, अनुकूलः वातः तं पूजयन् वायति; दिव्यगायकसमूहः गीतैः, गानैः, उपहारैः तं स्तुवन्ति। व्रजगोःसमूहेषु स्नेहयुक्तः, मार्गे वृद्धैः पूजितः, सः सर्वगोःसमूहं सायं गृहं नयति, तस्य कीर्तिः वंशीशब्देन गायते। तस्य मुखं श्रमजं शोभितम्, माल्यं गोःखुरधूलिना लिप्तम्, सः मित्राणां शुभं दातुम् इच्छन्, देवकीगर्भसमुत्थितः राजा आगच्छति। सः अल्पं विचलितनेत्रः, माल्यधारी, मित्राणां सम्मानदातः, जाजाफलवर्णाधरः, मृदुगण्डः सुवर्णकुण्डलद्योतितः। यदुवरः, गजपतिसंयुक्तः, सायं रात्रिपतिरिव आगच्छति; आनन्ददीप्तमुखः, ग्रामं समीपं गच्छन्, व्रजगोःसमूहं दिवासन्तापात् विमोचयति। एतद्विधं, हे राजन्, व्रजस्त्रियः कृष्णलीलां गायन्त्यः, तं ध्यानं कुर्वन्त्यः, सर्वदा तदेकचित्ताः, महोत्साहेन दिनानि यापयन्ति। एवं पञ्चत्रिंशोऽध्यायः, “युग्मगीतं गोपीकाः” नाम, श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, परमवैराग्यशास्त्रे, समाप्तः। ततः श्रीशुकः उवाच—अथ अरिष्टः नाम असुरः वृषरूपः, व्रजग्रामं समागतः, महाकुब्जेन भूमिं कम्पयन्, खुरैः भूमिं विदारयन्। सः कठोरं गर्जन्, पादैः भूमिं खनन्, पुच्छं उच्चं कृत्वा, शृङ्गाग्रैः मृदिं उत्तोल्य, पर्वतानि इव उन्नयन्। सः क्रमशः विष्ठां विसृजन्, मूत्रं च, स्थिरदृष्टिः, विकटगर्जनं कुर्वन्, गोःसमूहं, जनं च भीषयन्। भयात् गर्भिण्यः स्त्रियः समये गर्भं त्यक्ताः, मेघाः तस्य कुब्जं पर्वतं इव दृष्ट्वा, दूरं निपेतुः। तस्य तीक्ष्णशृङ्गदर्शनात्, गोप्यः गोपाः च त्रस्ताः, गोःसमूहः भीताः, ग्रामं परित्यज्य, गोकुलं त्यक्त्वा पलायिताः। सर्वे “कृष्ण! कृष्ण!” इति आह्वयन्तः, गोविन्दे शरणं गृहीत्वा, गोकुलं भयाकुलं दृष्ट्वा, भगवान् अपि तद् अवलोकयन्। सः तान् सान्त्वयन्—“मा बिभीत,” इति उवाच, अरिष्टं आह्वयन्, गोपगोःसमूहः भयाकुलः दृष्ट्वा—“किम् एतत्, हे पापिष्ठ?” इति। अच्युतः भूमिं ताडयन्, अरिष्टं प्रोत्साहयन्, घोषमुत्पाद्य, वदन्—“अहं दुष्टानां मदं नाशयामि, तव इव, हे दुष्टचित्त।” हरिः सख्याः स्कन्धे बाहुं स्थापयन्, प्रतीक्षन् स्थितः; तदा अरिष्टः क्रुद्धः, खुरेण भूमिं खनन्, उच्चपुच्छं मेघवत् घूर्णयन्, वेगेन कृष्णं प्रति धावन्। तीक्ष्णशृङ्गैः अग्रे स्थापयन्, रक्तदृष्टिः, वेगेन अच्युतं प्रति धावन्, पार्श्वदृष्ट्या वज्र इव इन्द्रेण प्रक्षिप्तः। भगवान् तं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा, अष्टादश पादानि पृष्ठं गत्वा, तं दूरं आकर्षन्, गजः गजं यथा। भगवता क्षिप्तः, अरिष्टः शीघ्रं पुनः उत्थाय, सर्वाङ्गं स्वेदसिक्तम्, तीव्रश्वासः, क्रोधात् पुनः धावन्। धावन्तं अरिष्टं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा, कृष्णः पादेन तं अधः निपात्य, भूमौ क्षिप्तवान्; वस्त्रं यथा निःसारयेत्, तं शृङ्गेण ताडयन्, अरिष्टः पतितः। रक्तं वमन्, मूत्रं विष्ठां च विसृजन्, पादैः चञ्चलः, दृष्टिः निश्चला, अरिष्टः दुःखितः, निरृतिना हतः, देवाः कृष्णं पुष्पैः वृष्ट्वा, स्तुतिं कृतवन्तः।