रजन्याः प्रवृत्तिं सन्मन्यन्ते, तारेषु चन्द्रोदये च, जास्मिन्याः सुरभिः गन्धः कमलसरोवरात् वातेन समानीयते, मत्तभृङ्गैः सह सर्वत्र व्याप्तः। तत्र ते समवेत्य गीतिं कुर्वन्ति, या सर्वेषां चेतसि श्रोत्रेषु च पुण्यां धुनोति, कौशलपूर्वकं सामगानं संयोजयन्ति। तस्याः गीत्याः श्रवणे गोप्यः, हे राजन्, आत्मानं विस्मृत्य मूर्च्छिताः जाताः, तेषां वसनानि स्रस्तानि, केशाः माल्यं च विक्षिप्तम्। ताः प्रमदया क्रीडन्त्यः गायन्त्यश्च, शङ्खचूडः, यः कुबेरानुचरः ख्यातः, तत्र समुपस्थितः। कृष्णरामौ तत्रैव पश्यन्तौ स्थितौ, स राजा ताः स्त्रियः समवेत्य रुदन्त्यः द्रष्ट्वा, निःसंशयं उत्तरदिशं प्रति ताः प्रेरयामास। ताः 'कृष्ण! राम!' इति रुदन्त्यः दृष्ट्वा, स्वकीयाः बन्धुं गृहीत्वा, कृष्णरामौ त्वरितौ चौरं गवां यथा भ्रातरौ धावेतां, एवं तं यक्षं अनुयातौ। 'मा भैष्ट' इति सान्त्वनपूर्वकं शब्दं कुर्वन्तौ, बलिनौ भ्रातरौ गदायुधौ, तं पापिनं यक्षं शीघ्रं धावन्तौ। तौ मृत्युकालवत् समीपं आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, स मूढयक्षः ताः स्त्रियः परित्यज्य, प्राणरक्षार्थं पलायितः। गोविन्दः सर्वत्र तं धावन्तं अनुयाय, तस्य मस्तकात् मणिं ग्रहीतुं संकल्प्य, बलरामः तत्रैव गोपीः रक्षन् स्थितः। स बलवान् कृष्णः, समीपमागत्य, तं दुष्टं मुष्टिना शिरसि ताडयित्वा, तस्य शिरोमणिं च सख्यमणिं च जग्राह। शङ्खचूडं हत्वा, स प्रभुः तं दीप्तिमन्तं मणिं आदाय, स्नेहेन ज्येष्ठभ्रात्रे बलरामाय प्रददौ, गोप्यः तद् दृष्ट्वा तिष्ठन्त्यः। शुकदेवः उवाच— कृष्णः वने गवां चारणाय गच्छन्, गोपीनां चेतांसि तत्रैव नयन्, ताः दुःखेन दिवसान् यापयन्त्यः, तस्य लीलागानं गायन्त्यः। गोप्यः ऊचुः— यत्र मुकुन्दः वामहस्तेन वंशीं वदने निधाय, वामगण्डं भुजेन स्पृशन्, भ्रूविलासैः, कोमलैः अङ्गुलिभिः मार्गं सञ्चालयन्, तत्र सः अस्मान् आह्वयति। तस्य वंशीगानं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रियः सिद्धैः सह विस्मिताः, लज्जया प्रेमबाणैः विद्धाः, वस्त्राणि विस्मृत्य मुह्यन्ति। अहो, गोप्यः, शृणुत— यदा नन्दसूनुः दुःखार्तानां सुखदः वंशीं वादयति, तदा तस्य वक्षसि हारः हसितं च स्थिरविद्युत्प्रभमिव शोभते। वृजस्य वृषाः मृगा गावश्च, वंशीध्वनिना दूरात् आकृष्टमानसाः, दन्तेषु तृणं गृहीत्वा, कर्णौ प्रजग्राहुः, स्थिराः चित्रिताः इव तिष्ठन्ति। कृष्णः शिखिपिच्छैः वर्णैः पत्रैश्च विभूषितः, मल्लवेषं कृत्वा, कदाचित् गोपालकैः सह गावः आह्वयति। नद्यः तस्य पदरजसा वातेन वह्यमानाः, स्नेहकम्पितबाहवः, स्तब्धसलिलाः, तं यथा वयं, स्नेहात् स्पृहयन्ति। स भगवान् गिरिश्रेष्ठवत्, सखिभिः कीर्त्यमानः, वने विचरन् वंशीध्वनिना गिरिदुर्गेषु गावः आह्वयति। वनलताः वृक्षाश्च, पुष्पफलसमृद्धाः, विष्णुं स्वान्तरे प्रकटयन्ति इव, शाखाः मधुक्षरैः नताः, प्रेम्णा स्फुरन्तः पुष्पाणि विकिरन्ति। तिलकं वनमालां दिव्यगन्धं मधुपूर्णां तुलसीं च धारयन्, वंशीं वादयन्, मदान्धभृङ्गाः तं स्तुत्य गीतं गायन्ति। हंसक्रौञ्चचक्रवाकाः तस्य गानमाकर्ण्य, मनः हरिणं कृत्वा, हरिं समीपं यान्ति, मनः संयम्य, नेत्रे निमील्य, मौनं कृत्वा तं पूजयन्ति। सखिभिः मालाभरणैः विभूषितः, गिरिशृङ्गेषु, वंशीध्वनिना गोपिकाः हर्षयन्, जगत् प्रमोदं अनुभवति। मेघः सीमां न अतिक्रान्तुम् इच्छन्, मन्दं गर्जन्, पुष्पवर्षं कृत्वा, छायां वितन्वन्, तस्य छत्रं करोति। स गोपालकर्मणि निपुणः, वंशीवादने कौशलवान्, स्वकृतं गीतं वदने निधाय वंशीं वादयति। तद्वंशीध्वनिं श्रुत्वा, देवानामधिपतयः— इन्द्रः शिवः ब्रह्मा च— मुनिभिः सह, शिरसि च चेतसि च प्रणम्य, मोहिताः, तत्त्वं न बोधयन्ति। ध्वजवज्रकमलाङ्कुशचिह्नैः पादैः, वंशीध्वनिसुखिताः गावः, वृजभूमिं शमयन्ति, स्वैरिव्रणानि छादयन्ति। सः यदा गच्छति, वयं तस्य कटाक्षलीलया कामवेगेन मोहिताः, न जानिमः कथं भ्रमामः, वस्त्रकेशविन्यासं वा, मोहिता विचेष्टामः। कदाचित् तुलसीगन्धयुक्तमाल्यभूषितः, सख्युः स्कन्धे भुजं निधाय, गावः गणयन्, गीतं गायन् चरति। तस्य वंशीध्वनिना मोहिता गोप्यः, तं हृदये निधाय, तस्य गुणसिन्धुं अनुसृत्य, मृग्यः अपि गृहस्नेहान्मुक्ताः तं पृष्ठतः यान्ति। मालतीमाल्यैः शोभाभरणैः सत्कृतः, गोपालकैः पशुभिः च परिवृतः, यमुनातटं गच्छन्, नन्दसुतः तत्र सखीनां हृदयानि क्रीडया हर्षयति। सौरभ्ययुक्तः सुगन्धिवातः तं पूजयन्, गन्धमादनः वाति; गन्धर्वगणाः गीतवाद्यैः तं स्तुवन्ति। वृजगवां स्नेहितः, वयोवृद्धैः मार्गे पूजितः, सायं सर्वान् पशून् गृहं नयन्, वंशीध्वनिना कीर्तिं वदन्। तस्य श्रमक्लान्ताननं, गवां पादधूलिना माला, सखीनां हितार्थी, देवकीगर्भसमुत्थितः राजा, गृहं प्रत्यागच्छति। प्रमोदात् चञ्चलनयनः, माल्यभूषितः, सखीनां मानदः, बदरफलसदृशवदनः, सुवर्णकुण्डलशोभितकपोलः। यदुपतिः, गजपतिसदृशक्रीडनः, सायं रजनीनाथवत् आगच्छन्, हर्षप्रभया मुखं विकाशयन्, वृजगवां तापं शमयन्, ग्रामं प्रविशति। एवं, हे पार्थिव, गोप्यः कृष्णलीलागानं गायन्त्यः, तं चिन्तयन्त्यः, सर्वदा तस्मिन् मनः समर्प्य, परमं हर्षं प्रापुः। एवं पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः, 'युगलगीत' इति नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे समाप्तः। अनन्तरं, शुकदेवः उवाच— तदा अरिष्टः नाम बली वृषासुरः, महतीं ककुदं कम्पयन्, भूमिं पादैः विदारयन्, गोपग्रामं समुपागच्छत्। स तीव्रं नर्दन्, भूमिं पादैः खनन्, पुच्छं उच्चालयन्, शृङ्गाग्रैः पर्वतान् क्षिपन्, तत्रैव उत्पाटयन्, समुपस्थितः।