यदा अग्निशलाकाभिः दग्धोऽपि सर्पः नन्दं न मुमोच, तदा सत्वतां पति भगवान् श्रीकृष्णः समीपं गत्वा तं पादेन स्पर्शयामास। श्रीभगवतः पादस्पर्शेन तस्य दुष्टता क्षीणा, सर्परूपं परित्यज्य विद्याधरैः पूजितं दिव्यं शरीरं समासाद्य तत्र स्थितः। हृषीकेशः तं नतम्, सुवर्णमालया भूषितं, तेजस्विनं दिव्यरूपं दृष्ट्वा पप्रच्छ—“कः त्वं, यः परमद्युतिर्मान्यः अद्भुतरूपः? कथं त्वं एतद् घोरं अवस्था प्राप्तः?” सर्पः उवाच—“अहं विद्याधरः सुदर्शनः नाम्ना, सौन्दर्य-ऐश्वर्ययोः प्रसिद्धः, विमानमार्गे दिग्विहारः। विरूपः च अंगिरसः ऋषी, स्वीयं रूपं गर्वयित्वा मयि हास्यं कृतवन्तः; अहं स्वदोषात् तेषां शापं प्राप्य, एतद् जन्म प्रविष्टः। तेषां कृपया यः शापः मया लब्धः, स एव मम हिताय अभवत्; जगद्गुरोः पादस्पर्शेन सर्वदुर्गतिर्नष्टा। शापमुक्तः सन्, त्वां यः संसारभीतस्य भयहरः, शरणदः, पादस्पर्शानुग्रहं लब्ध्वा गन्तुं अनुमतिं याचामि। त्वं महायोगिन्, परमपुरुषः, साधूनां नाथः; सर्वलोकाधिपते, देव, मम गमनं अनुमन्यस्व। त्वां अच्युतं दृष्ट्वा, ब्रह्मदण्डात् मुक्तः, तव नाम उच्चारितं श्रोतृभ्यः स्वयम् च क्षणात् शुद्धिं ददाति; किं पुनः पादस्पर्शः? दाशार्हवंशसम्भूतात् अनुमतिं लब्ध्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, सुदर्शनः दिवं गत्वा, नन्दः दुःखात् विमुक्तः। व्रजवासिनः कृष्णस्य दिव्यशक्तिं दृष्ट्वा, चित्ते विस्मयम् अनुभवन्, तत्र विधिवत् व्रतं समाप्त्य, हर्षेण तद्वृत्तान्तं कथयन्तः व्रजं प्रत्यागच्छन्। एकदा गोविन्दः च रामः, अद्भुतबलसम्पन्नौ, रात्रौ वनमध्ये व्रजस्त्रीभिः परिवृतौ विहारं कृतवन्तौ। ताः स्त्रियः अलङ्कृताः, सुगन्धिताः, माल्यवस्त्रधारिण्यः, मित्रभावेन बध्न्यन्त्यः, मधुरगीतैः तौ स्तुतवन्त्यः। रात्रेः आरम्भे, तारेषु चन्द्रोदये, वायुना कमलसरसः सुगन्धः, मत्तमधुकरीणां गुञ्जा, मालतीगन्धः च प्रसारितः। तत्र सर्वे गानं कृत्वा, मनःश्रोत्रयोः सौभाग्यं ददाति, कौशलयुतं स्वरसमूहं एकत्र निर्मितवन्तः। तद्गीतं श्रुत्वा गोप्यः मूर्च्छिताः, वस्त्राणि स्खलितानि, केशमाल्यं विसृज्य, आत्मानं विस्मृताः। एवम् उल्लासविहारे गायन्त्यः, शङ्खचूडः, कुबेरानुगामी, तत्र आगतः। कृष्णरमौ दृष्ट्वा, तस्य राजा स्त्रीगणं समवेतं विलपन्तं दृष्ट्वा, तान् उत्तरेण अपवाहयितुं आरभत। गोप्यः ‘कृष्ण! राम!’ इति विलपन्त्यः, स्वजनं हृतं दृष्ट्वा, कृष्णरमौ तं चोरं गोपशिशूनां चौरं यथा, शीघ्रं अन्वधावताम्। ‘मा भैः!’ इति सान्त्वनं कृत्वा, गदायुक्तौ भ्रातरौ, तं दुष्टयक्षं शीघ्रं अन्वधावताम्। तौ मृत्युकालवत् आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, मूर्खः यक्षः स्त्रीगणं परित्यज्य, जीवितरक्षणाय पलायितः। गोविन्दः तं सर्वत्र अन्वगच्छत्, तस्य शिरसः मणिं हर्तुं इच्छन्, बलरामः स्त्रीगणं रक्षितवान्। समीपं गत्वा, श्रीकृष्णः तस्य शिरसि मूष्टिप्रहारं कृत्वा, मणिम् च सहमणिं गृहित्वा। शङ्खचूडं हत्वा, श्रीमणिं आदाय, स्नेहात् ज्येष्ठभ्रातृे ददौ, गोप्यः तद् दृष्ट्वा। शुकः उवाच—गोप्यः कृष्णं गवां चराय वनं गच्छन्तं अनुसृत्य, तस्य लीला गीतानि गायन्त्यः, दुःखेन दिवसान् यापयन्त्यः। गोप्यः उचुः—यत्र मुकुन्दः वामहस्तेन वेणुं ओष्ठे स्थाप्य, वामगण्डं वामभुजं उपरि निहत्य, भ्रूणि नृत्यन्ति, कोमलाङ्गुल्यः वेणुपथं अनुसरन्त्यः, तत्र सः अस्मान् आह्वयति। दिव्यस्त्रियः सिद्धैः सह, तद् गीतं श्रुत्वा, लज्जायुक्ताः, कामबाणैः विद्धाः, वस्त्रं विस्मृत्य, चित्तं मोहिता अभवत्। अहो, अद्भुताः कन्याः, शृण्वन्तु—नन्दनन्दनः दुःखितानां आनन्ददः, वेणुं वादयन्, कण्ठे हारः स्मितं च विद्युत्प्रभवत् शोभते। व्रजवृषभाः, मृगाः, गाः च, वेणुनादेन आकृष्टाः, दन्तेषु तृणं धृत्य, कर्णौ प्रसारित्य, चित्रिताः इव, स्थिरा, निद्रायामिव स्थिताः। मयूरपिच्छैः, गेरुयैः, पत्रैः अलङ्कृतः, मल्लवेषधारी, मुकुन्दः गोपालकैः सह, गाः आह्वयति। नद्यः, तीरं विखण्ड्य, तस्य पादरेणुना वातेन आनीता, तं यथा वयं स्पृहतः, पुण्यसम्पन्नाः, प्रेम्णा कम्पितबाहुः, जलं स्थगयन्त्यः। आदि-पुरुषः गिरिश्रेष्ठवत्, मित्रैः वीर्यं स्तूयमानः, वनचारी, वेणुना गाः पर्वतान् आह्वयति। वनलताः, वृक्षाः, पुष्पफलसमृद्धाः, विष्णुं आत्मनि प्रकटयन्ति; शाखाः मधु-नदीभिः नताः, प्रेमोत्स्फुरिताङ्गाः, पुष्पाणि सृजन्ति। तिलकं, वनमालां, दिव्यगन्धं, तुलसीं च धारणः, वेणुं वादयन्, मत्तमधुकरीणः तं गीतं गायन्ति। सरसि, बकाः, हंसाः, पक्षिणः, तस्य गीतं आकर्ष्य, हरिं समीपं गत्वा, चित्तं संयम्य, नेत्रं मीलयन्ति, मौनं धृत्वा, पूजयन्ति। सखिभिः सह, माल्याभरणधारी, गिरिशिखरेषु, गोप्यः वेणुनादेन मोदिताः, हर्षः विश्वं व्याप्य। मेघः, सीमां न अतिक्रम्य, मृदु गर्जनं कृत्वा, मित्रवत् पुष्पवृष्टिं, छायां च, तस्य छत्रं निर्मितवान्। गवां पालनकुशलः, वेणुवादनविशारदः, तव पुत्रः, वेणुं ओष्ठे स्थाप्य, स्वकृतं गीतं निष्पादयति। तद् श्रुत्वा, देवाधिपतयः—इन्द्रः, शिवः, ब्रह्मा, ऋषयः च—ग्रीवां मनः च नतवन्तः, मोहिता, सत्यं न विवेक्तुं शक्ता।