ते सरस्वत्याः तीरे स्नात्वा, बलवंतं भगवान् पशुपतिं सम्यक् समर्पणैः पूजयामासुः, तथा भक्त्या देवीं अम्बिकाम् अपि, हे राजन्। ततः ते गवां सुवर्णस्य वस्त्राणां मधुना चान्नस्य च दानं ब्राह्मणेभ्यः सादरं दत्त्वा, “भगवान् अस्मासु प्रसन्नः स्यात्” इति प्रार्थयन्तः। सरस्वत्याः तटे जलं पीत्वा नियमं पालयन्तः, पुण्यश्लोकाः नन्दः सुनन्दः चान्ये च तां रात्रिं न्यवसन्। तस्मिन् वने, महती भूधरमिव भुजगेन्द्रः, तीव्रतृषार्तः, दैवयोगात् तत्र आगतः, निद्रायाम् स्थितं नन्दं गृहीत्वा बभञ्ज। सर्पेण गृहीतः नन्दः आर्तरवम् अकुरुत—“कृष्ण! कृष्ण! अत्यन्तं भयङ्करम्! पितरं मां सर्पः ग्रसति—रक्ष! त्वां शरणं गतः अस्मि!” इति। तस्य शब्दं श्रुत्वा गोपाः शीघ्रं उत्थाय, नन्दं सर्पेण गृहीतम् अपश्यन्; ते मोहिता इव तं दण्डैः तर्जयन्तः ताडयामासुः। अग्निशिखाभिः अपि दग्धः स सर्पः न मुमोच; तदा भगवान् सात्वतानां स्वामी समीपं गत्वा तं स्वपादेन स्पृष्टवान्। श्रीभगवत्पादस्पर्शात् तस्य दुष्टता विनष्टा; स सर्पः सर्परूपं त्यक्त्वा, विद्याधरसम्भावितं देहम् आलभ्य, तेजसा स्फुरन् तत्र स्थितः। तं नमतं सुवर्णमाल्यभूषितं दिव्यरूपिणं दृष्ट्वा, हृषीकेशः पप्रच्छ—“कः त्वं, यः परमतेजसा दीप्तः, अद्भुतरूपधारी च? कथम् एतद् घोरं रूपं प्राप्तः असि?” इति। स सर्पः उवाच—“अहं विद्याधरः नाम्ना सुदर्शनः, रूपसम्पदाभ्यां विख्यातः, विमानयानेन दिशो विचरामि। विरूपः अङ्गिरसः च ऋषी, स्वस्मिन् सौन्दर्ये गर्वितौ, मां हास्यं कृतवन्तौ; तयोः शापेन, स्वदोषात्, एतद् जन्म प्रापितः। स शापः तयोः कृपया मम कल्याणायैव जातः; जगद्गुरोः पादस्पर्शात् सर्वं दुःखं विनष्टम्। अधुना शापमुक्तः, त्वां शरणं प्रपन्नः अस्मि—त्वं संसारभीतस्य भीतिहरः, शरण्यः; पादस्पर्शलाभात् अनुमतिं दातुमर्हसि। महायोगिन्, पुरुषोत्तम, साधूनां नाथ, देव, लोकनाथ, त्वं सर्वेशः; कृपया गन्तुम् अनुमन्यस्व। तव दर्शनात्, अच्युत, ब्रह्मशापात् मुक्तः अस्मि; तव नाम श्रवणमात्रेण सर्वान् शुद्धयति—किं पुनः तव पादस्पर्शः?” एवं दाशार्हसुतात् अनुमतिं लब्ध्वा, तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, सुदर्शनः दिव्यं विमानं समारुह्य दिवं गतः; नन्दः च दुःखात् विमुक्तः। कृष्णस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा, व्रजवासिनः विस्मयेन मनसा तिष्ठन्ति स्म; तत्र नियमं सम्पाद्य, हृष्टाः व्रजं प्रत्यागच्छन्, तद्वृत्तान्तं हर्षेण कथयन्तः। कदाचित् गोविन्दः च रामः च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, वनान्तरे रात्रौ रममाणौ, व्रजस्त्रीभिः परिवृतौ आसतुः। अलङ्कृतौ, सुरभिगन्धानुलिप्तौ, माल्यवस्त्रधरौ, स्त्रीभिः सखीभूताभिः मधुरगीतैः गीयमानौ। रात्रेरभ्युदये, ताराचन्द्रमण्डले उदिते, कदम्बमालतीगन्धयुक्तः, मत्तभृङ्गसंकीर्णः वातः पङ्कजलवनेभ्यः समागतः। ते सर्वे मिलित्वा, गीतं गायन्तः, तेन संगीतशब्देन सर्वजनमानसकर्णौ सुखयन्ति स्म; तत् समुचितरागलयसम्पन्नम्। तद्गीतश्रवणेन गोप्यः मुह्यन्त्यः, स्वानात्मानं विस्मृत्य, वस्त्राणि स्रस्तानि, केशमाल्यं च विकीर्णम्। एवं रममाणाः गायन्त्यः, हर्षपरवशाः, तत्र शङ्खचूडः, कुबेरसखा, आगतः। कृष्णरामयोः पश्यतोः, स राजा, स्त्रीसमूहं विलोक्य, ताः रुदन्त्यः उत्तरेण नेतुं आरब्धवान्। गोप्यः “कृष्ण! राम!” इति क्रोशन्त्यः दृष्ट्वा, स्वजनान् अपहृत्य पश्यन्, कृष्णः च रामः च शीघ्रं तं चौरं गोवत्सहरणं यथा अनुययतुः। “मा बिभेत” इति समाश्वास्य, दण्डपाणी बलिनौ भ्रातरौ, पापकर्माणं राक्षसं त्वरया अन्वधावताम्। तौ मृत्युकालवत् समीपं आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, मूढः यक्षः ताः स्त्रियः परित्यज्य, जीवितरक्षणकामः पलायितः। गोविन्दः तं यत्र यत्र धावति, तत्र तत्र अनुयाति, तस्य शिरसः रत्नमलभ्य, बलरामः स्त्रीरक्षणाय तिष्ठति स्म। स समीपमागतः, महाबलः, तस्य पापकृतः शिरः पाणिना ताडयामास; रत्नमौलिं चान्यं च रत्नं जग्राह। शङ्खचूडं हत्वा, स दीप्तरत्नं प्राप्त्वा, स्नेहेन ज्येष्ठभ्रात्रे समर्पयामास, स्त्रीभ्यः पश्यन्तीभ्यः साक्षात्। शुक उवाच—गोप्यः कृष्णं गवां चराय वनं गच्छन्तं अनुसृत्य, तस्य लीला गीतैः, दुःखेन दिवसान् निन्युः। गोप्यः ऊचुः—यत्र मुकुन्दः वामहस्तेन वंशीं वदनं समर्प्य, वामगण्डं हस्तेन स्पृष्ट्वा, भ्रूभिः नृत्यन्, कोमलाङ्गुलिभिः मार्गं चिन्वन्, तत्र स मां आह्वयति। देवपत्नीः सिद्धैः सहिताः, तद्वंशीध्वनिं श्रुत्वा, लज्जया च प्रेमबाणैः विद्धाः, वस्त्राणि विस्मृत्य, मुह्यन्ति स्म। हन्त, अस्मिन्नेव, नन्दसूनुना दुःखार्तानां हर्षदेन वंशीवादने कृतमणिमालया च हास्येन वक्षसि स्थिरविद्युत्प्रभायुक्तं तेजः स्फुरति। वृन्दावनस्य वृषभाः, हरिणाः, गावः च, वंशीध्वन्या दूरात् आकर्षिताः, दन्तान्तरे ग्रासं धारयन्तः, कर्णौ तन्मुखे स्थितौ, चित्रलिखिताः इव, न चलन्ति, न निद्रान्ति च। शिखिपिच्छैः, रंगवर्णैः, पत्रैः च भूषितः, मल्लवेषधरः, कदाचित् मुकुन्दः गोपबालकैः सह गावः आह्वयति। सरितः अपि, तस्य पादरजसा वातेन नीताः, तं स्मरन्त्यः, वयं यथा, पुण्यश्लोक्यः, प्रेमकम्पितबाहवः, स्तब्धजलाः, तं वाञ्छन्ति। आदिपुरुषः स एव, गिरिशिखरं यथा, सखिभिः वीर्येण स्तूयमानः, वने विचरन्, वंशीध्वनिना गिरिपृष्ठेषु गावः आह्वयति। वनलता वृक्षाः च, पुष्पफलसमृद्धाः, विष्णुम् आत्मनि प्रकटयन्ति इव; शाखाः मधुस्रवणैः नताः, प्रेमकम्पिताङ्गाः, पुष्पाणि सृजन्ति। एवं श्रीकृष्णरामयोः अद्भुतलीलाः, गोपीनां प्रेम, वन्यजीवनस्य सौन्दर्यं च, व्रजवासिनां हर्षविस्मयौ च, सरस्वतीतीरवृत्तान्तेन सह, एकत्र संनिविष्टम्।