भगवान् श्रीकृष्णः जीवेषु कृपां दर्शयितुम् मानुषं रूपं धारयित्वा विविधानि लीलारूपाणि कर्माणि करोति, यानि शृण्वन् जनः तस्मिन् भगवति दृढां भक्तिम् आप्नोति। व्रजवासिनः तु तस्य मायया मोहिताः, स्वसमीपस्थान् स्वपत्नीः इति मन्यमानाः, कृष्णे स्पर्धां न अकुर्वन्। ब्रह्मरात्र्याः समाप्तौ, भगवत्प्रियाः गोप्यः, अपि च अनिच्छन्त्यः, वसुदेवस्य अनुमतिं प्राप्य, स्वगृहाणि प्रत्यागच्छन्। यः कश्चन श्रद्धया व्रजस्त्रीणां विष्णुना सह क्रीडां शृणोति वा कीर्तयति वा, स शीघ्रं भगवति परां भक्तिम् आप्नोति, च विवेकवान् जनः हृदयात् कामरोगं त्वरया नुदति। शुक उवाच—कदाचित् देवयात्रायां गोपाः उत्साहपूर्णाः, रथेषु वृषान् युञ्जानाः, अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र सरस्वत्याः स्रवसि स्नात्वा, बलिनं पशुपतिं विधिवत् पूजयामासुः, तथा अम्बिकां देवीं भक्त्या समर्चयन्। ते ब्राह्मणेभ्यः गौः सुवर्णं वस्त्रं मधु अन्नं च आदरात् दत्तवन्तः—"भगवान् अस्मासु प्रसन्नः भवतु" इति वदन्तः। सरस्वत्याः तटे जलं पीत्वा, नियमं पालयन्तः, पुण्यश्लीलः नन्दः सुनन्दः च अन्ये अपि तां रात्रिं तत्र व्यतीयुः। तत्र वनान्तरे, महाः सर्पः, अतिशयेन क्षुधितः, यदृच्छया आगत्य, सुप्तं नन्दं गृह्णाति स्म। सर्पेण गृहीतः नन्दः "कृष्ण! कृष्ण! अहो दुःखम्! पितरः, मां सर्पः ग्रसति—त्राहि मां, त्वाम् आश्रितः अस्मि!" इति आक्रन्दयन्। तस्य शब्दं श्रुत्वा गोपाः शीघ्रं उत्थाय, तम् अपश्यन्, विस्मिताः, दण्डैः सर्पं ताडितवन्तः। अग्निशिखाभिः दग्धमपि तं सर्पं न मुमोच; तदा भगवतः सात्वतानां स्वामिनः श्रीकृष्णस्य पादस्पर्शेन सर्पः स्पृष्टः। भगवत्पादस्पर्शात् तस्य दुष्कृतं नष्टं; स सर्परूपं परित्यज्य, विद्याधरैः पूजितं तेजस्विनं रूपं प्राप। तं स नम्रं, सुवर्णमाल्येन शोभितं, श्रीमान् कृष्णः पप्रच्छ—"कः त्वम्, यः परमतेजसा शोभसे, अद्भुतदर्शनः च? कस्य हेतोः त्वं इदं घोरं रूपं प्राप्तः?" इति। स सर्पः उवाच—"अहं विद्याधरः नाम्ना सुधर्शनः, रूपसम्पदया प्रसिद्धः, विमानस्थः दिशः विचरामि। विरूपः अङ्गिरसः ऋषी, स्वस्य रूपेण गर्वितौ, मां हसितवन्तौ; तयोः शापेन, स्वदोषात्, अहम् एतत् जन्म प्राप्तः। तयोः कृपया दत्तः शापः मम कल्याणायैव जातः; जगद्गुरोः पादस्पर्शात् सर्वदुःखं नष्टम्। अधुना शापात् विमुक्तः, त्वां प्रपन्नः, संसारभीरुभ्यः भयमपनुदसि, शरणं ददासि, पादस्पर्शलाभं प्राप्य, गन्तुम् अनुमन्यस्व। त्वं महान्योगी, पुरुषोत्तमः, साधूनां स्वामिन्, लोकानां लोकपालानां चेश्वरः; त्वां शरणं प्रपन्नः—मां विसृज। त्वद्दर्शनात् अहं ब्रह्मशापात् मुक्तः, अच्युत; तव नाम श्रवणमात्रेण जनः शुद्ध्यति, किं पुनः पादस्पर्शेन।" एवं दशार्हतनयात् अनुमतिं लब्ध्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, सुधर्शनः दिवं गतः; नन्दः च क्लेशात् विमुक्तः। कृष्णस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा, व्रजजनाः विस्मितचित्ताः, तत्र व्रतम् समाप्त्य, हृष्टाः तद्वृत्तान्तं कथयन्तः व्रजं प्रत्याययुः। कदाचित् गोविन्दः बलरामश्च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, व्रजस्त्रीभिः परिवृतौ, रात्रौ वने रममाणौ आस्ताम्। तौ अलङ्कृतौ, गन्धानुलिप्तौ, माल्यवसनोपेतौ, सखीभिः गीयमानौ, ताभिः सख्येन बध्न्यमानौ। रात्रेः प्रवृत्तौ, तारानिशाकरौ उदितौ, मलयपवनः कुमुदवनात् मन्दमन्दं गन्धं वहन्, मत्तभृङ्गैः गुञ्जितं दिशः पूरयन्। ताः सर्वाः सहिताः गानं जगुः, यत् सर्वजनमानसकर्णानां मङ्गलम्, कौशलात् स्वरसमुच्चयम्। तद्गीतश्रवणेन गोप्यः मोहाविष्टाः, स्वानां वस्त्राणि अपश्यन्त्यः, केशमाल्यं च विक्षिप्तम्। एवं रममाणासु गायन्तीषु च, कुबेरस्य अनुचरः शङ्खचूडः तत्र आगतः। कृष्णबलरामयोः पश्यतोः, स राजा स्त्रीगणं संहृत्य, तासां क्रन्दनं श्रुत्वा, उत्तरदिशं नेतुम् आरब्धवान्। गोप्याः "कृष्ण! राम!" इति क्रन्दन्त्यः दृष्ट्वा, स्वान् सखीः हृताः विलोक्य, कृष्णः बलरामश्च, गोवृद्धचौरं भ्रातरौ इव, त्वरया अनुययतुः। "मा भैष्ट" इति समाश्वास्य, तौ महाबलौ, गदाभ्याम् उपेत्य, तं दुष्टयक्षं शीघ्रं अनुययतुः। तौ मृत्युकालाविव समीपगतौ दृष्ट्वा, स मूढः यक्षः स्त्रीगणं परित्यज्य, प्राणरक्षार्थं पलायितवान्। गोविन्दः तं यत्र यत्र धावति, तत्र तत्र अनुययौ, तस्य शिरसः रत्नमुत्सुकः; बलरामः तु स्त्रीगणं रक्षामास। नातिदूरे उपगम्य, बलवान् कृष्णः, पापिनं शिरसि पाणिना ताडितवान्, तस्य चूडामणिं सह सहचाररत्नेन अपाहरत्। शङ्खचूडं हत्वा, प्रभास्वरं रत्नं आदाय, स्नेहात् ज्येष्ठभ्रात्रे दत्तवान्, स्त्रीगणस्य साक्षात्। शुक उवाच—गोप्यः, कृष्णस्य गवां चराय वनं गच्छतः अनुगच्छन्त्यः, तस्य लीलाकथायां मनः स्थापयन्त्यः, दुःखेन दिनानि यापयन्। गोप्यः ऊचुः—यत्र मुकुन्दः वामहस्तेन वंशीं वदनं निक्षिप्य, वामगण्डं वामबाहुना स्पृशन्, भ्रूभिर्लीलया चलन्, कोमलैः अङ्गुलिभिः मार्गं चिन्वन्, तत्र सः अस्मान् आह्वयति। तस्य गीतं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रीणां पतयः सिद्धैः सह विस्मिताः; लज्जिताः, मनांसि कामबाणैः विद्धानि, वस्त्राणि विस्मृत्य, मोहम् आपन्नाः। हन्त, सखीः, पश्यत—यदा नन्दसूनुः दुःखितानां प्रियदः वंशीं वादयति, तदा तस्य वक्षसि स्थिरविद्युत्समप्रभा हारः स्मितं च शोभते।