शुकः उवाच— सर्वेषां जीवप्राणिनां, मनुष्यदेवानां च, ये शासनाय योग्याः, शासनं प्राप्नुवन्ति च, शुभाशुभयोः सम्बन्धः तेषु सर्वेषु प्रवर्तते। ये भगवत्पादपङ्कजधूलिं सेवया तुष्टाः, योगबलैः सर्वं कर्मबन्धनं विसर्जयन्ति, ते मुनयः मुक्ताः, भगवतोऽनुग्रहेण शरीरधारणं कृत्वा, तेषां बन्धनं कथं स्यात्? स एव परमेश्वरः, सर्वेषु जीवेषु, गोपीषु, तेषां पतिषु, सर्वेषु देहधारिषु अन्तः स्थितः, सर्वत्र देहेषु क्रीडति, निरीक्षते च। स जीवेषां कृते कृपां दर्शयितुं मानवदेहं धारयित्वा, एवं लीलाः कुर्यात्, याः श्रुत्वा जनः भगवति भक्तिम् अवाप्नोति। व्रजवासिनः तु भगवन्मायया मोहिताः, कृष्णे न स्पर्धन्ते, यः तेषु निकटे स्थितः पतिः, तं स्वं पतिम् इति मन्यन्ते। ब्रह्मरात्रे समाप्ते, भगवतप्रियाः गोप्यः, अनिच्छन्त्यः अपि, वसुदेवस्य अनुमत्याः गृहाणि प्रत्यगच्छन्। यः व्रजपत्नीभिः विष्णोः सह क्रीडाम् श्रद्धया शृणोति वा कथयति वा, स शीघ्रं भगवति परां भक्तिं प्राप्नोति, तथा विद्वान् कामरोगं हृदयात् शीघ्रं नुदति। एकदा देवोत्सवे, गोकुलवासिनः उत्साहपूर्णाः, अम्बिकावनं प्रति गोभिः युक्तरथैः प्रस्थिताः। तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा, महादेवम् पशुपतिं पूजयामासुः, अम्बिकां च भक्त्या, राजन्। गोः सुवर्णं वस्त्रं मधु अन्नं च ब्राह्मणेभ्यः आदरात् दत्वा, "भगवान् अस्माकं प्रसन्नः भवतु" इति उक्तवन्तः। सरस्वत्याः तीरे, जलं पीत्वा, व्रतानि कृत्वा, नन्दः, सुनन्दः, अन्ये च तत्र रात्रिं व्यतीयुः। तस्मिन्नेव वने, महाः सर्पः, अतिव्याघ्रः, आकस्मात् आगत्य, सुप्तं नन्दं आक्रान्तवान्। सर्पगृहीतः नन्दः, "कृष्ण! कृष्ण! इदं भयंकरम्! पितः, सर्पः मां ग्रसति—रक्ष माम्, त्वां शरणं गतोऽस्मि!" इति आक्रन्दयामास। तस्य आक्रन्दं श्रुत्वा, गोकुलवासिनः शीघ्रं उत्थाय, तं गृहीतं दृष्ट्वा, सर्पं दण्डैः ताडयामासुः। अग्निदण्डैः दग्धः अपि सर्पः नन्दं न मुमोच। ततः भगवन् सात्वतानां स्वामी, तं समीपं गत्वा, पादस्पर्शं कृतवान्। भगवत्पादस्पर्शेन, तस्य पापं नष्टम्; स सर्परूपं त्यक्त्वा, विद्याधरसम्भावितं दिव्यं रूपं प्राप्य, तत्र उत्तिष्ठन्, सुवर्णमालया भूषितः, दीप्तिमान् अभवत्। हृषीकेशः तं दिव्यरूपं नमन्तं पप्रच्छ—"कः त्वं, यः परमतेजसा, अद्भुतरूपेण दीप्तिमान्? कथं तव एतादृशं नीचं रूपं प्राप्तम्?" स सर्पः उवाच—"अहं विद्याधरः सुदर्शनः नाम्ना, रूपसम्पदः प्रसिद्धः, विमानं समारुह्य दिशः भ्रमामि। विरूपः अङ्गिरसः ऋषी, स्वीयरूपेण गर्वितौ, माम् उपहसन्तौ, तयोः शापेन, स्वदोषात्, अहं सर्परूपं प्राप्तवान्। तयोः दयालुनोः शापः, वास्तवतः, मम हिताय अभवत्; जगद्गुरोः पादस्पर्शेन, सर्वं दुःखं नष्टम्। शापात् विमुक्तः, लोकत्रासितानां त्रासं हरन्तं, शरणं ददन्तं, त्वं मां गन्तुं अनुमन्यस्व, पादस्पर्शानुग्रहं लब्धवान्। त्वां शरणं गतोऽस्मि, महायोगिन्, पुरुषोत्तम, साधुसत्तम, भगवन्, लोकस्वामिन्, अनुमन्यस्व। अच्युत, ब्रह्मदण्डात् त्वां दृष्ट्वा मुक्तः अभवम्; तव नाम श्रवणात् शुद्धिः, तव पादस्पर्शात् किम् अधिकम्?" एवं दाशार्हवंशसम्भूतात् अनुमतिं लब्ध्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कृत्य, सुदर्शनः दिवं गतः, नन्दः च दुःखात् विमुक्तः। कृष्णस्य दिव्यशक्तिं दृष्ट्वा, व्रजवासिनः चित्ते विस्मिताः अभवन्; तत्र विधिवत् कृत्यं समाप्त्य, हर्षपूर्णाः व्रजं प्रत्यगच्छन्, तद्वृत्तान्तं कथयन्तः। एकदा गोविन्दः रामः च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, वने रात्रौ रममाणौ, व्रजस्त्रीभिः परिवृतौ। ताः सुगन्धिताः, माल्यवस्त्रधारिण्यः, गीतैः मधुरैः स्तुताः, स्नेहबद्धाः अभवन्। रात्रे आरभ्यमाणे, ताराचन्द्रौ उदितौ, वातः कमलवनात् गन्धं वहन्, मल्लिकागन्धयुक्तः, मदमधुकरैः पूर्णः, सर्वत्र व्याप्तः। तत्र सर्वे गीतं गायन्तः, मनःश्रोत्राणि आनन्दयन्ति, कुशलैः स्वरैः मिलित्वा। तत् गीतं श्रुत्वा, गोप्यः मोहात् मुमूर्षुः, वस्त्राणि स्रंसन्ति, केशमाल्यं विश्रान्तम्। ताः क्रीडन्त्यः, गायन्त्यः, प्रमोदसम्भृताः, शङ्खचूड़ः, कुबेरभृत्यः, आगच्छत्। कृष्णरामौ तत्र स्थितौ, स राजा, स्त्रियः समवेत्य, उत्तरदिशं बलात् नयितुम् आरब्धवान्। स्त्रियः "कृष्ण! राम!" इति आक्रन्दयन्त्यः दृष्ट्वा, स्वजनं गृहीतं जानित्वा, कृष्णरामौ शीघ्रं तं पापिनं यक्षं अनुययाताम्, यथा भ्रातरौ चौरं गृहीतं गोः अनुगच्छेताम्। "मा भैः!" इति सान्त्ववाणीं घोषयन्तौ, दण्डधरौ, तं दुर्जनं यक्षं शीघ्रं अनुययाताम्। तौ मृत्युकालवत् आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, मूढः यक्षः स्त्रियः त्यक्त्वा, जीवितरक्षणाय पलायितवान्। गोविन्दः तं सर्वत्र अनुययात्, शिरःरत्नं हर्तुं इच्छन्, बलरामः तु स्त्रियः रक्षायाम् स्थितः। तं समीपे आगत्य, वीरः तं पापिनं मुष्टिना शिरसि ताडयामास, शिरःरत्नं च मित्ररत्नं च गृहीत्वा। शङ्खचूड़ं हत्वा, तं दिव्यरत्नं, स्नेहात् ज्येष्ठभ्रातृे ददौ, स्त्रियः पश्यन्त्यः। शुकः पुनः उवाच—गोप्यः, कृष्णः वनं गच्छन्, तस्य मनः अनुगच्छन्त्यः, दुःखेन दिवसं यायन्त्यः, कृष्णलीलाः गायन्त्यः।