एवं भगवतः चरित्रं श्रुत्वा, शुकः महाराजाय कथयति। यः भगवतः कार्यं न स्वामी नानुकरणीयं, नापि मनसा; अज्ञानात् कृतवान् विनश्यति, यथा रुद्रः समुद्रमथनविषेण पीडितः। स्वामिनां वचनानि सत्यम्, कर्माणि च कदाचित्; तानि युक्तानि बुद्धिमन्तः अनुगन्तव्यानि। तेषां व्यवहारः कौशलयुक्तः, तत्र स्वार्थो नास्ति; अहंकाररहितस्य तु विपरीतेऽपि न दोषः। सर्वेषां पशुपुरुषदेवानां, यः नियन्तव्यः, तेषां पुण्यपापयोः सम्बन्धः अस्ति। ये भगवत्पादरेणुसेवनात् तुष्टाः, योगशक्त्या कर्मबंधनं भग्नम्, तैः मुनयः मुक्ताः, भगवतः इच्छया देहं धृत्वा बन्धनं नास्ति। स एव सर्वेषु गोप्यः, तेषां पतयः, सर्वेषु देहधारिषु स्थितः, निरीक्षकः, देहेषु क्रीडन्। जीवहिताय भगवान् मानुषं देहं धृत्वा, तादृशानि लीलानि करोति, यः श्रुणोति, स तस्मिन् भक्तिम् लभते। व्रजवासिनः भगवन्मायया मोहिताः, कृष्णं नासूयन्, तान् निजपतिं मन्यमानाः। ब्रह्मरात्रे समाप्ते, गोप्यः भगवत्प्रियाः, अनिच्छन्त्यः अपि, वसुदेवस्य अनुमत्या गृहं जग्मुः। यः श्रद्धया व्रजस्त्रीणां विष्णुना सह क्रीडां शृणोति वा कथयति, स शीघ्रं भगवतो परमभक्तिं प्राप्नोति, बुद्धिमान् कामरोगं हृदयात् नाशयति। एकदा, दिव्योत्सवे, गोपाः उत्साहेन अंबिकावनं ययुः, वृषैः कर्षणयानैः। तत्र सरस्वत्यां स्नत्वा, बलिनं पशुपतिं पूजयामासुः, देव्या अंबिकायाः भक्त्या पूजनम् अकुर्वन्। गोपाः ब्राह्मणेभ्यः गौः, सुवर्णं, वस्त्रं, मधु, भोजनं दत्वा, ‘भगवान् अस्माकं तुष्टः भवतु’ इति उक्त्वा। सरस्वत्याः तटे, जलं पीत्वा, व्रतम् आस्थाय, नन्दः, सुनन्दः, अन्ये च तत्र रात्रिं व्यचरन्। तत्र, वनमध्ये, महा सर्पः, अतिभुक्, अचिरात् आगत्य, नन्दं सुप्तं गृहीत्वा। सर्पगृहीतः नन्दः, ‘कृष्ण! कृष्ण! दुःखम्! पितः, सर्पः मां ग्रसति, रक्षस्व, त्वं शरणम्’ इति आक्रन्दयत्। तस्य शब्दं श्रुत्वा, गोपाः शीघ्रं उत्थाय, तं गृहीतम् दृष्ट्वा, दण्डैः सर्पं ताडयामासुः। अग्निशिखाभिः दग्धः अपि सर्पः नन्दं न मुमोच; तदा भगवान् सात्वतानां स्वामी, तं समीपं गत्वा, पादेन स्पृशति। भगवत्पादस्पर्शात् तस्य दुष्टता नष्टा; सर्परूपं त्यक्त्वा, विद्याधरैः पूजितं दिव्यं शरीरं प्राप्नोति। हरिषीकेशः तं दीप्तरूपं, सुवर्णमालया भूषितं, प्रणमन्तं पृष्टवान्—‘त्वं कः, दिव्यतेजसा दीप्तः, आश्चर्यरूपः, कथं एतादृशे दुर्गति प्राप्तः?’ सर्पः उक्तवान्—‘अहं विद्याधरः सुदर्शनः, रूपधनविभवेन प्रसिद्धः, विमानमार्गे दिशाः विचरामि। विरूपः, अङ्गिरसः ऋषी, स्वरूपेण गर्विताः, मां उपहसन्तः, तेषां शापेन, मम दुष्कृत्येन, एतत् जन्म प्राप्तम्। तेषां दयायुक्तः शापः, मम हिताय अभवत्; जगद्गुरोः पादस्पर्शेन सर्वदुःखं नष्टम्। शापमुक्तः, त्वं संसारभीतस्य भयापहः, शरणदः, मम गमनम् अनुमन्यस्व, पादस्पर्शप्रसादं लब्ध्वा। त्वं योगेश्वरः, परमपुरुषः, साधूनां स्वामी, सर्वलोकाधिपः, देहिनां नाथः; त्वं मे गमनम् अनुमन्यस्व। त्वां दृष्ट्वा, ब्रह्मदण्डात् मुक्तः अस्मि, अच्युत! तव नाम उच्चारितं श्रोतृणां आत्मनः शुद्धये पर्याप्तम्—पादस्पर्शे किम्। तव अनुमतिं लब्ध्वा, दशार्हवंशसम्भूतं परिक्राम्य, प्रणम्य, सुदर्शनः स्वर्गं गतः, नन्दः दुःखात् विमुक्तः। कृष्णस्य दिव्यशक्तिं दृष्ट्वा, व्रजवासिनः विस्मितचित्ताः अभवन्; तत्र विधिव्रतम् समाप्त्य, व्रजं प्रत्यगच्छन्, हर्षेण तद्वृत्तान्तं कथयन्तः। एकदा, गोविन्दः रामः च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, रात्रौ वने स्त्रीभिः परिवृतौ रममाणौ। अलङ्कृतौ, सुगन्धितौ, माल्यवस्त्रधारिणौ, गोप्यः मैत्र्यायुक्ताः मधुरगीतैः गायन्त्यः। रात्रे प्रवृत्तायां, तारेषु चन्द्रे च उदिते, वायुः पद्मसरः सेव्यः, मालतीसुगन्धः, मदमधुपैः आनीतः। ते संगीतम् अकुर्वन्, सर्वजनानां मनः कर्णयोः सौभाग्यं ददात्, कौशलयुक्तं सामगीतं। तद्गीतं श्रुत्वा, गोप्यः मोहिताः, आत्मानं न जानन्त्यः, वस्त्राणि स्रंसन्ति, केशमाल्यं च विक्षिप्तम्। ते क्रीडन्त्यः, गायन्त्यः, हृष्टाः, शङ्खचूडः, कुबेरानुचरः, आगतः। कृष्णरामौ तं पश्यन्तौ, स्त्रीसमूहं रुदन्तं दृष्ट्वा, तान् उत्तरेण नेतुम् आरभत्। गोप्यः ‘कृष्ण! राम!’ इति आक्रन्दयन्त्यः, तस्य स्वजनं गृहीतम् दृष्ट्वा, कृष्णरामौ चोरं गोवत्सान् हरन्तं भ्रातरौ इव, शीघ्रं अन्वधावताम्। ‘मा भैष्ठ’ इति सान्त्वनवाणीं उक्त्वा, दण्डधारिणौ, भ्रातरौ, दुष्टयक्षं शीघ्रं अन्वधावताम्। तौ मृत्युकालाव इव आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, मूढः यक्षः स्त्रीभिः त्यक्त्वा, जीवितरक्षणाय पलायितः। गोविन्दः तं यत्र यत्र धावत्, तत्र तत्र अन्वगच्छत्, मस्तकज्वलरत्नं ग्रहणाय, बलरामः स्त्रीणां रक्षाय तत्र स्थितः। एवं श्रीकृष्णरामयोः दिव्यलीला, व्रजवासिनां भक्तिभावः, भगवत्पादप्रसादः, सर्वत्र श्रेयः ददाति।