यदा तु ताः क्रीडया अतीव श्रान्ताः अभवन्, तदा सः करुणया स्नेहेन च युक्तः, शान्तया करपल्लवेन तासां मुखानि सौम्येन स्पर्शेन सम्यक् मार्जयामास, हे प्रिय। ताः गोप्यः सुवर्णकुण्डलाभरणैः केशरश्मिभिः च कपोलान् विराजयन्त्यः, मधुरस्मितैः कटाक्षैः च संयुक्ताः, तस्य पुरुषोत्तमस्य पुण्यकृत्यानि गीतानि गायन्त्यः, तस्य पादपद्मस्पर्शेन धन्यत्वं प्राप्नुवन्त्यः आसन्। सः ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, यासां माल्याः स्तनकुङ्कुमलेपनैः चूर्णिताः आसन्, वनं प्रविवेश; तं गन्धर्वसमूहाः अनुगच्छन्तः, यथावत् क्लान्तः गजपतिः जलाशयं भित्त्वा स्वयम् स्त्रीगणैः परिवृतः प्रविशति, तथैव सः प्रविष्टवान्। तत्र ताः युवतयः स्नापयन्त्यः, सर्वतः प्रेमहासावलोकनैः च पश्यन्त्यः, देवगणैः पुष्पवृष्ट्या स्तूयमानः, आत्मारामः सः गजपतिवत् क्रीडाम् अकरोत्। अनन्तरं कृष्णस्य कानने, स्थलजलयोः, यत्र दिशः पुष्पगन्धैः पूरिताः आसन्, सः प्रमुदितस्त्रीसमूहैः परिवृतः, मदोन्मत्तगजपतिवत् विचचार। एवं शरत्कालेन्दुकान्तिभिः विभूषितासु रात्रिषु, सत्यप्रतिज्ञः सः प्रेम्णा परिवृताभिः स्त्रीभिः सह रममाणः, आत्मनि एव रतिं निधाय, ऋतुरसाम् आस्वादमकरोत्। एतस्मिन्नन्तरे, पारिक्षित् राजा उवाच—धर्मस्य संस्थापनाय चाधर्मनिग्रहाय च साक्षात् भगवान् अवतीर्यते। कथं तर्हि सः, यो धर्मसीमावक्ता कर्ता रक्षकश्च, परदारस्पर्शनेन धर्मसीमान्तं लङ्घितवान्? यदुकुलपतिः आत्मारामः सन्, निन्दितं कर्म कृतवान्; अस्य किं हेतुः? एतन्मम संशयं निवारय, हे पुण्यात्मन्। शुक उवाच—धर्मलङ्घनं चोद्धतं कर्म च देवेषु दृष्टम्; बलिनां दोषः न विद्यते, यथा वह्निः सर्वं दहति। यो न ईश्वरः, सः कदापि तदनुकरणं न कुर्यात्, न मनसा अपि; अज्ञानात् तु कुर्याद्यदि, सः विनश्यति, यथा रुद्रः कालकूटविषेण। ईश्वराणां वचनानि सत्यानि, कर्माणि अपि कदाचित्; तेषां युक्तिमत्तानि एव वाक्यानि कर्माणि च बुद्धिमान् अनुयुञ्जीत। तेषां चेष्टितेन स्वार्थो न विद्यते; अहंभावरहितानां च, विपरीतेऽपि, न कश्चित् दोषः। किं पुनः सर्वेषां प्राणिनां—पशूनां, मनुष्याणां, सुराणां च—यः नियन्ता च नियोज्यः च? शुभाशुभयोः सम्बन्धः तेषु एव अस्ति। ये तु तस्य पादरजः सेवया तृप्ताः, योगबलात् कर्मबंधनानि छित्त्वा, मुनयः स्वच्छन्दं विचरन्ति; तस्य इच्छया देहम् आश्रित्य, कः बन्धः स्यात्? सः सर्वेषां प्राणिनां—गोपीनां, तेषां पतीनां, सर्वदेहिनां च—अन्तर्यामी, ईश्वरः, देहेषु क्रीडनः। जीवहिताय सः मानुषं रूपम् आश्रित्य, एतानि लीलानि करोति, यानि शृण्वन् भक्तिमान् भवति। वस्तुतः, व्रजवासिनः तस्य मायया मोहिताः, कृष्णे स्पर्धां न अकुर्वन्, ताः स्वस्वपतिनः एव इति मन्यमानाः। यदा ब्रह्मरात्रिः समाप्ता, तदा गोपीकान्ताः गोप्यः, यद्यपि अनिच्छन्त्यः, वसुदेवेन अनुमताः, स्वगृहाणि प्रत्ययुः। यः श्रद्धया वा अनुशृणोति वा, वा वदति, विष्णोः व्रजस्त्रीलीलाम्, सः शीघ्रं परमभक्तिम् आप्नोति, धीरः च कामरोगं हृदयात् क्षिप्रं नुदति। शुक उवाच—एकदा, देवयात्रायां, गोपाः उत्साहयुक्ताः, रथेषु वृषान् योजयित्वा, अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र, सरस्वत्याम् स्नात्वा, ते महेश्वरं पाशुपतं सम्यक् पूजयामासुः, अम्बिकां च भक्त्या, हे राजन्। ते ब्राह्मणान् गावः सुवर्णं वसनानि मधु अन्नं च श्रद्धया दत्वा, 'भगवान् अस्मान् तुष्यतु' इति ऊचुः। सरस्वत्याः तटे, जलपानं कृत्वा, नियमम् आस्थाय, नन्दः सुनन्दः चान्ये च, तत्र रजनीं व्यतीयुः। तस्मिन्वने, महाव्यालः एकः, अतीव क्षुधार्तः, यदृच्छया आगत्य, निद्रायाम् स्थितं नन्दं जग्राह। सर्पग्रस्तः नन्दः आकम्प्यमानः, 'कृष्ण कृष्ण, इदं भयंकरम्! पितः, सर्पः मां ग्रसति—रक्ष, त्वां शरणं प्राप्तोऽस्मि!' इति आक्रन्दयामास। तस्य शब्दं श्रुत्वा, गोपाः शीघ्रं उत्तस्थुः; दृष्ट्वा तं सर्पेण गृहीतम्, मोहिता, दण्डैः तं सर्पं ताडयामासुः। अग्निशिखाभिः दग्धेऽपि, सः सर्पः नन्दं न मुमोच; तदा सः सत्त्वतानां स्वामी भगवान् समीपम् आगत्य, पादेन तं स्पृशत्। श्रीभगवत्पादस्पर्शात्, तस्य पापं नष्टम्; सः सर्पः तं रूपं जहात्, विद्याधरैः पूजितं दिव्यं शरीरं प्राप। हृषीकेशः तं तेजस्विनं दिव्यरूपिणं सुवर्णमालाभूषितं प्रणतम् अपृच्छत्—'कः त्वं, यो दिव्यतेजसा दीप्तः, अद्भुतरूपः च? कथं त्वं घोरं सर्पयोनि प्राप्तः?' सः सर्पः उवाच—'अहं विद्याधरः नाम्ना सुदर्शनः, रूपसम्पत्त्या प्रसिद्धः, विमानस्थः दिशः विचरामि। विरूपः अंगिरसः च मुनयः, आत्मरूपेण गर्वितौ, मयि हसितवन्तौ; तयोः शापात्, स्वदोषात्, एतां योनिं प्राप्तः। तयोः कृपया दत्तः शापः वास्तवतः मम शिवाय अभवत्; जगद्गुरोः पादस्पर्शेन सर्वं पापं नष्टम्। इदानीं शापात् विमुक्तः, त्वां शरणं गतः, संसारभीतानां भयापहः, शरण्यः, पादस्पर्शप्रसादं लब्ध्वा, गन्तुम् अनुमन्यस्व। महायोगिन्, पुरुषोत्तम, साधुपालक, भगवन्, सर्वलोकनाथ, मम गमनं अनुमन्यस्व। अच्युत, दर्शनमात्रेण ब्रह्मदण्डात् विमुक्तः, तव नाम श्रवणमात्रेण शुद्धिर्भवति—किं पुनः पादस्पर्शेन!' एवं दशार्हवंशसम्भूतात् अनुमतिं लब्ध्वा, तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, सुदर्शनः स्वर्गं जगाम, नन्दः च दुःखात् विमुक्तः। कृष्णस्य ऐश्वर्यम् आलोक्य, व्रजवासिनः विस्मितचित्ताः अभवन्; तत्र नियमसमाप्तौ, व्रजं प्रत्येत्य, तद्वृत्तान्तं हर्षेण कथयामासुः। एकदा, गोविन्दः रामश्च, अद्भुतबलसम्पन्नौ, व्रजस्त्रीभिः परिवृतौ, निशीथकाले वने रमणं चक्रतुः।