एकदा, गोप्यः श्रीकृष्णेन सह रासक्रीडायां रममाणाः, नूपुरमेखलानिनादैः नृत्यगानपराः सन्तः, श्रान्ता एका गोपी भगवतस्तस्याच्युतस्य कमलकरं स्वस्तनयोरारोपयत्, तेन विश्रान्तिं प्राप्नुवन्ती। ताः सर्वाः गोप्यः, श्रीस्यैकपतिं प्रियं लब्ध्वा, ग्रीवाभिः समालिङ्ग्य, गीतैः सह तेन सह रममाणाः आसन्। तासां कर्णावतंसकसुमनस्रजः, केशपाशाः स्वेदबिन्दुभूषितगण्डाः, मुखानि च प्रफुल्लानि, कङ्कणनूपुरनिनादैः रम्यं नृत्यं भगवान्नन्दनन्दनः ताभिः सह व्रजस्य निकुञ्जे मधुकरगणानुगतः चकार। एवं ताः सुमधुरस्मितहासविलासैः, आलिङ्गनैः, करस्पर्शैः, स्नेहदृष्टिभिः, श्रीलक्ष्म्याः पतिः ताः सुशोभनाः व्रजस्त्रियः स्वक्रीडाप्रतिबिम्बवत् प्रमोदितः। तासां इन्द्रियाणि भगवत्स्पर्शसुखेन प्रमदितानि, केशवासोऽथवा स्तनबंधनानि विमुक्तानि, पतितानि पुष्पमालाभूषणानि सम्यग् सङ्ग्रहीतुं न शेकुः, हे कुरुश्रेष्ठ। कृष्णस्य तादृशविलासं दृष्ट्वा, दिव्याङ्गनाः स्वर्गे मोहिताः, कामवशगाः अभवन्; चन्द्रमाः अपि स्वगणैः सह विस्मितः। भगवान् स्वेच्छया तावत्येव रूपाणि धारयन् यावत्यः गोप्यः, आत्मारामः सन् अपि ताभिः सह रममाणः। विलासातिप्रसङ्गेन श्रान्तासु तासु, स्नेहयुतः करुणासिन्धुः सः शान्तहस्तेन तासां वदनानि मृदु सममार्जयत्। ताः गोप्यः, सुवर्णकुण्डलप्रभया केशैश्च भूषितगण्डाः, मधुरस्मितदृष्टिभिः, पुरुषश्रेष्ठस्य महात्मनः कीर्तिं गायन्त्यः, तस्य कमलकरस्पर्शेन धन्याः अभवन्। तासां पुष्पमालाः स्तनकुङ्कुमलेपनैः मर्दिताः, साभरणाः, ताभिः परिवृतः भगवान् गिरिवर्येण सार्धं नद्याः वनं प्रविवेश, यथा क्रीडितः गजपतिः स्त्रीगणैः परिवृतः जलं प्रविशति। तत्र ताः युवतयः स्नापयन्त्यः, स्नेहहासदृष्टिभिः पश्यन्त्यः, दिव्यगणैः पुष्पवृष्टिभिः स्तूयमानः, आत्मारामः स भगवान् गजेन्द्रवत् क्रीडामकरोत्। ततः कृष्णनिकुञ्जे, स्थलेऽपि जलेऽपि, पुष्पगन्धैः दिशः पूरयन्, प्रमुदितस्त्रीसमूहैः परिवृतः, मदगज इव विहरन्। एवं चन्द्रकरैरलङ्कृतासु रजनीषु, स्ववचनप्रतिपालकः, प्रेम्णा परिवृतः, अन्तरङ्गे रतिमात्मनि एव संहित्य, शरदृतोरलङ्काररसं पपौ। एतस्मिन्नन्तरे, राजा परीक्षित् पप्रच्छ—धर्मसंस्थापनाय चाधर्मनिग्रहार्थं भगवान् स्वयमेवावतारं करोति। कथं तर्हि, स धर्मस्य वक्ता, कर्ता, रक्षकश्च, परस्त्रीस्पर्शं धर्मविपरीतं कृतवान्? यदुकुलपतिः आत्मारामः, निन्द्यं कर्म कृतवान्; किमस्य हेतुः? कृपया शङ्कां मे छिन्धि, हे पुण्यश्लोकिन्। शुक उवाच—ईश्वराणां धर्मलङ्घनानि, प्रौढानि कर्माणि दृष्टानि; महात्मनाम् दोषो नास्ति, यथा वह्निः सर्वं भक्षयति। अन्यः कश्चन ईश्वरं न अनुकरणीयः, नापि मनसा; अज्ञानात् कुर्यात् चेत्, स विष्णुपीतमिव रुद्रं विनाशं यास्यति। ईश्वराणां वाक्यानि सत्यानि, कर्माण्यपि कदाचित्; तेषां युक्तिं यः पश्येत्, स एव तानि अनुकरणीयानि। तैः कौशलयुक्तेन न स्वार्थः कश्चन; अहंकाररहितस्यापि विपरीतं कृत्वा दोषो न विद्यते। किं पुनः सर्वेषां—पशुमर्त्यसुराणां—शासकशास्यभावे स्थितानाम्? तेषां शुभाशुभयोः संबन्धः। ये भगवत्पादरजः सेवया तृप्ताः, योगशक्त्या कर्मबन्धं विदार्य, मुनयः स्वच्छन्दचराः भवन्ति; तस्य इच्छया देहमास्थाय, कुतः बन्धनं? स एव सर्वभूतान्तर्यामी—गोप्यः, तेषां पतयः, सर्वदेहिनः—नियन्ता, देहेषु क्रीडति। स जीवहिताय मानवदेहम् आस्थाय, तादृशानि लीलानि करोति, यस्य श्रवणेन भक्तिर्जायते। व्रजवासिनः तस्य मायया मोहिताः, कृष्णं नासूयुः, स्वपत्नीः स्वपतित्वेन अपश्यन्। ब्रह्मरात्र्याः समाप्तौ, ताः भगवत्प्रियाः गोप्यः, अनिच्छन्त्यः अपि, वसुदेवेन अनुमताः, स्वगृहाणि जग्मुः। यः श्रद्धया व्रजस्त्रीणां विष्णुना सह क्रीडाम् इमां शृणोति वा पठति वा, स शीघ्रं भगवति परां भक्तिं लभते, कृतधीः हृदयात् कामरोगं त्वरया नुदति। शुक उवाच—कदाचित् देवयात्रायां, गोपाः उत्साहयुक्ताः, रथेषु वृषान् योजयित्वा अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा, बलिनं पशुपतिं पूजयामासुः, अम्बिकां च भक्त्या, हे राजन्। ते ब्राह्मणेभ्यः गाः सुवर्णं वस्त्रं मधुन्नमन्नं च दत्वा, "भगवान् अस्मासु प्रीयताम्" इति ऊचुः। सरस्वत्याः तीरे, जलं पीत्वा व्रतानि च आचरन्तः, नन्दः सुनन्दः चान्ये च तां रात्रिं न्यवसन्। तत्र वने, कश्चन महाव्यालः तीव्रतृष्णया पीडितः, यदृच्छया आगत्य, सुप्तं नन्दं जग्राह। सर्पग्रस्तः नन्दः आक्रन्दयामास—"कृष्ण, कृष्ण, दुःखमिदम्! पितः, सर्पो मां ग्रसते—त्राहि, त्वामाश्रितोऽस्मि!" तस्य शब्दं श्रुत्वा, गोकुलवासिनः शीघ्रमुत्थाय, तं बद्धं दृष्ट्वा, काष्ठदण्डैः सर्पं ताडयामासुः। दीपितैः अपि तण्डुलैः तं सर्पं न मुमोच; तदा भगवान् सात्वतानां स्वामी समीपमागत्य, पादेन तं स्पृष्टवान्। भगवत्पादस्पर्शात् तस्य पापं नाशितम्; स सर्पशरीरं त्यक्त्वा, विद्याधरवर्यस्य रूपं धारयन्, दिव्यकान्त्या शोभमानः, सुवर्णमालया भूषितः, प्रणम्रः तस्थौ। तं देवदेवः पप्रच्छ—"कस्त्वं, देवप्रभाभास्वररूपधारी? कथं तवायं घोरः सर्पयोनि प्राप्तः?" स सर्पः उवाच—"अहं विद्याधरः सुदर्शनाख्यः, रूपसम्पद्वान्, विमानमारुह्य दिशो भ्रमामि। विरूपः अङ्गिरसश्च मुनयः, स्वसौन्दर्येण गर्वितौ, मामवमन्; तयोः शापेन, स्वदोषात्, अयं सर्पयोनि प्राप्तः।