रासविलासे क्लान्ता एका गोपिका, मुष्टिकबन्धनमुक्तया हेमाङ्गदया मल्लिकामालया च शोभिता, तस्य मुष्टिधरस्य भगवतः कन्धरे भुजं निवेश्य विश्राम्यति स्म। अपराऽपि गोपिका श्रीकृष्णस्य श्यामोत्पलगन्धिना चन्दनलिप्तेन भुजेन स्वनासिकायाः समीपे निवेश्य प्रमुदिता सस्मितं तं चुम्बति स्म। अन्यैका, नृत्यक्रीडया कम्पितकुण्डलदीप्तगण्डा, कृष्णस्य गण्डे स्वं गण्डं निवेश्य तं च स्वदग्धाम्भस्ताम्बूलं समर्पयति स्म। अपराऽपि गाननृत्यपरायणा, मणिनूपुरकाञ्चनरवयुक्ता, श्रान्ता सती, तस्य भगवतः पद्मकरं स्तनयोरुपरि विश्राम्य सुखं लेभे। एवं श्रीकृष्णं श्रीपतिं प्राप्ताः गोप्यः तं कण्ठे परिष्वज्य गानपरायणाः साकं रमन्ति स्म। ताः पद्मकुण्डलालङ्कृताः, केशस्रस्तमाल्याः, स्वेदप्रभायुतगण्डाः, वदनप्रभासम्पन्नाः, कङ्कणनूपुररवयुक्ताः, मधुपगणनिनादेन सह व्रजवनान्तरे भगवता सह नृत्यन्ति स्म। भगवती लक्ष्मीपतिः तासामङ्गपरिष्वङ्गेन, हस्तस्पर्शेन, स्नेहदृष्ट्या, हासविलासैश्च ताः रमयति स्म, यथा बालः स्वप्रतिबिम्बेन क्रीडेत्। तासां गात्रस्पर्शसुखवशात् प्रमुदितेन्द्रियाणां गोपीनां केशवस्त्रकाः स्तनबन्धनानि वा स्रस्तानि, हाराभरणानि च पतन्ति स्म, सङ्गृह्यितुं न शेकुः। कृष्णस्य लीलाविलोकने दिव्याङ्गनाः स्वर्गे मोहिताः, कामवशाः, चन्द्रमाः स्वगणैः सह विस्मितः। श्रीभगवान् स्वेच्छया तावतीरूपाणि धारयन्, यथागोप्यः, ताभिः सह रमते स्म, साक्षात् आत्मारामः सन्। तासां क्रीडया परिश्रान्तानां तासां वदनानि स्वशान्तहस्तेन सस्नेहम् आलिह्य पवनयति स्म। ताः सुवर्णकुण्डलदीप्तगण्डाः, केशशोभितवदनाः, सस्मितदृष्टयः, तस्य पद्महस्तस्पर्शानुग्रहं लब्ध्वा, पुरुषोत्तमस्य कीर्तिं गायन्त्यः प्रमुदिताः। ताभिः स्रस्तमाल्याभिः स्तनकुङ्कुमलिप्ताभिः परिवृतः स भगवान् वनं प्रविष्टः, यथा मत्तगजः स्त्रीगजसमूहैः परिवृतः जलं प्रविश्य विश्राम्यति। तत्रापि युवतिभिः स्नापितः, सर्वतः प्रेमहासदृष्टिभिः वीक्षितः, दिव्यगणैः पुष्पवर्षेण सत्कृतः, स भगवान् स्वानन्दमग्नः गजानामिव राजा क्रीडति स्म। कृष्णस्य कानने स्थलतोययोः पुष्पगन्धिवातनिष्पन्ने, प्रमुदितस्त्रीसमूहैः परिवृतः, मत्तगज इव स भगवान् विचरति स्म। एवं शशाङ्करश्मिसंयुक्तासु रजनिषु, स भगवान् सत्यवचनः, प्रियाभिः परिवृतः, स्वेच्छया काव्यरसं पिबन्न् आत्मन्येव रागं संहरन् रमते स्म। एवं श्रुत्वा राजा परीक्षित् पप्रच्छ – "भगवन्, धर्मसंस्थापनाय धर्मविपक्षनाशनाय च भगवान् अवतीर्यते। कथं स धर्मवक्ता, धर्मकर्ता, धर्मपालकश्च, परदारस्पर्शरूपं धर्मविपरीतं कर्म अकुर्वन्? आत्मारामः स भगवान् यदुवंशेश्वरः निन्दितं कर्म किमर्थं चकार? एष मे संशयः, कृपया विमोचय।" श्रीशुक उवाच – "धर्मविप्लवाः साहसानि च देवेषु दृश्यन्ते; बलिनां दोषो नास्ति, यथा वह्निः सर्वं दहति। यो न ईश्वरः, स कदापि तदनुकरणं न कुर्यात्, नापि चिन्तयेत्; अज्ञानात् कुर्याच्चेद्, स विनश्यति, यथा रुद्रः हलाहलविषेण पीडितः। ईश्वराणां वाक्यानि सत्यानि, क्रियाणि च कदाचित्; तेषां युक्तिमत्तमानीव वाक्यकर्माणि बुधैः अनुकरणीयानि। तेषां कौशलात् न स्वार्थः कश्चन; अहङ्कारशून्यानां विपरीतेऽपि न दोषः। किं पुनः, सर्वे प्राणी – पशवः, मनुष्याः, देवाः च – नियन्तव्याः; पुण्यपापयोः सम्बन्धः तेषु भवति। ये श्रीपदधूलिसेवनानन्दिताः, योगशक्त्या कर्मबन्धनं भग्नम्, ते मुक्ताः मुनयः सन्तः विचरन्ति; तस्य इच्छया देहमास्थाय बन्धनं कुतः स्यात्? स एव सर्वेषां – गोपीनाम्, तेषां पतीनां, सर्वदेहिनां च – अन्तर्यामी, साक्षी, लीलया देहेषु क्रीडति। जीवहिताय मानुषं रूपं गृहीत्वा, तादृशानि लीलारूपाणि करोति, यदनुश्रवणेन भक्तिर्भवति। व्रजवासिनः तस्य मायया मोहिताः, कृष्णसमीपस्थाः स्वपतिं मन्यमानाः, नासूयन्। ब्रह्मरात्र्याः समाप्तौ, भगवाननुज्ञाताः, ताः प्रियतमा गोप्यः, अनिच्छन्त्यः अपि स्वगृहं प्रत्ययुः। एवं यः श्रद्धया व्रजस्त्रीणां विष्णुना सह क्रीडां शृणोति वा पठति, स शीघ्रं भगवति परां भक्तिं लभते, हृदयकामा रोगं च छिनत्ति।" श्रीशुक उवाच – "कदाचित् देवोत्सवकाले, गोपाः उत्साहिताः, वृषयान् योजयित्वा अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा, महादेवं पशुपतिं पूजयामासुः; देवीं चाम्बिकां भक्त्या सम्पूजयन्। ते ब्राह्मणान् गावः, सुवर्णं, वस्त्राणि, मधु, अन्नं च दत्त्वा, 'भगवान् अस्मासु तुष्टः अस्तु' इति प्रार्थयन्तः। सरस्वत्याः तीरे जलपानव्रतपालनपूर्वकं नन्दः सुनन्दश्चान्ये तत्र रजनीं व्यतीयुः। तस्मिन्वने, अतीव क्षुधितः महोरगः तत्र आगत्य, सुप्तं नन्दं निगृह्य जग्राह। सर्पग्रस्तः नन्दः 'कृष्ण! कृष्ण! दारुणमिदम्! पितरं मां सर्पः ग्रसते – रक्ष माम्, त्वां शरणं गतः अस्मि!' इति चकार। तस्य शब्दं श्रुत्वा, गोपाः शीघ्रं उत्थाय, तम् आपन्नं दृष्ट्वा, दण्डैः सर्पं ताडयामासुः। सर्पः अग्निदग्ध इव सन् अपि, नन्दं न मुमोच; ततः भगवान् सात्वतपतिः समीपं गत्वा, स्वपदाभ्यां तं स्पृष्टवान्। श्रीकृष्णपदस्पर्शप्रभावात्, तस्य पापं विनष्टम्; स सर्परूपं त्यक्त्वा, विद्याधरवररूपं प्राप्य, सुवर्णमालया विभूषितः, उज्ज्वलस्वरूपेण तत्र स्थितः। तं श्रीभगवान् हृषीकेशः, प्रणतम् उज्ज्वलस्वरूपं तिष्ठन्तं, पृष्टवान्।