रात्रौ तु रासविलासे भगवान् श्रीकृष्णः स्वप्रियाभिः गोपिकाभिः सह रममाणः तासां मध्ये विद्युल्लता इव मेघमण्डले विराजमानः दृश्यते स्म। ताः गोप्यः पदन्यासैः हस्तविक्षेपैः स्मितावलोकनैः भ्रुकुटीविलासैश्च, श्रोणीतटस्पृष्टकुण्डलैः स्रस्तकेशपाशैः स्वेदसिक्ताभिः रम्यैः चेष्टाभिः गीतमुदैरयन्। तासां गायनरवः श्रीकृष्णस्य संस्पर्शसुखेन हृष्टानां कण्ठरागेण समन्वितः सर्वं स्थलं पूरयामास। तत्रैकया गोप्या मुकुन्देन सह संगीतं सम्यक् संयोज्य, तेन स्नेहेन सम्मानिता 'साधु साधु' इति प्रशंसिता पुनः पुनः गायन्ती तेन महदनुग्रहम् अलभत। अपरया तु रासक्लान्तया स्रस्तकङ्कणमालया च मल्लिनां मध्ये स्थितस्य गदाधरस्य स्कन्धे भुजं निवेश्य विश्राम्यते स्म। अन्यया तु श्रीकृष्णस्य नीलोत्पलसौरभ्ययुक्तं चन्दनाङ्कितं च भुजं नासिकायाः समीपे कृत्वा प्रमोदात् चुम्बितम्। अपरया नृत्यक्रीडया विक्षिप्तकुण्डलशोभितगण्डया तस्य गण्डे गण्डं निवेश्य स्वदत्तां ताम्बूलरसम् उपनय्य समर्पितम्। काचित् गायन्ती नृत्यन्ती च, नूपुरमेखलारवैः शोभिता, श्रान्ता सती, तस्य अच्युतस्य कमलकरं स्तनयुग्मे विश्रामाय स्थापयामास। एवं प्रियतमं अच्युतं लब्ध्वा, श्रीः यस्यैकपत्नी, गोप्यः कण्ठे परिष्वज्य गीतैः सह रमन्ति स्म। ताः स्वेदाभिताम्रगण्डाः सुवर्णकुण्डलशोभिताः, केशपाशमुक्तमाल्याः, काञ्चीकलापनूपुरध्वनिभिः सह, मधुपगणगायनानुगृहे वने भगवता सह नृत्यन्ति स्म। स तु श्रीलक्ष्मीपतिः, तासां सुन्दराणां स्त्रीणां सङ्गे, परिष्वङ्गैः हस्तस्पर्शैः स्नेहावलोकनैः हासविलासैः च बालकः स्वप्रतिबिम्बेन यथा क्रीडति, तथा क्रीडाम् अकरोत्। तासां तु अङ्गसङ्गसुखविह्वलितेन्द्रियाणां केशवासोवस्त्रबन्धनानि अपि शिथिलानि जातानि, हाराभरणानि च पतन्ति स्म, यदुप्रवर, ताः तु सम्यक् संज्ञातुं न शेकुः। श्रीकृष्णस्य क्रीडाविलासं दृष्ट्वा दिव्यस्त्रियः स्वर्गे मोहिताः कामवशेन विवशाः, चन्द्रमाः च स्वगणैः सहितः विस्मितः अभवत्। भगवान् तु स्वेच्छया तावतीः मूर्तयः स्वीकृत्य यावतीः गोप्यः, ताभिः सर्वाभिः रमते स्म, सन् आत्मारामः अपि। तासां तु अतिक्रीडया श्रान्तानां, दयालुः स्नेहयुक्तः च भगवान् सौम्येन हस्तेन तासां मुखानि सम्यक् प्रक्षालयामास। ताः सुवर्णकुण्डलकेशरुचिरगण्डाः मधुरस्मितावलोकनैः सह पुरुषश्रेष्ठस्य कीर्तयन्त्यः, तस्य कमलहस्तस्पर्शसौभाग्यं अनुभूय, गीतं गायन् विराजन्ति स्म। तासां माल्यपुष्पाणि स्तनकुङ्कुमलिप्तानि भगवतः शिरसि विक्षिप्तानि, तेन परिवृताः, गन्धर्वगणैः अनुगम्यमानः, स वनं प्रविवेश, यथा क्लान्तः गजो जलाशयं भग्नसेतुं प्रविशति स्त्रीगणेन सहितः। तत्र तु ताः तरुण्यो भगवानं स्नापयन्त्यः, सर्वतो हासवलोकनैः प्रेम्णा पश्यन्त्यः, दिव्यैः पुष्पवर्षैः सत्क्रियमानम्, सः स्वयम् आत्मारामः गजपतिरिव क्रीडति स्म। ततः कृष्णस्य वने स्थले जलाशये च, यत्र दिशः पुष्पगन्धैः पूरिताः, मुदितस्त्रीसमूहैः परिवृतः, मदोन्मत्तगजपतिरिव विचरन् रमते स्म। एवं शरत्प्रभया विभूषितासु रात्रिषु, सः सत्यवचनः प्रियास्त्रीपरिवृतः, आत्मनि एव रतिं निधाय, शरदृतुप्रेमरसास्वादनं कृतवान्। एवं श्रुत्वा राजा परीक्षिद् उवाच—धर्मसंस्थापनाय चाधर्मनिग्रहार्थं भगवान् जगन्नाथः साक्षात् अवतीर्यते। कथं तर्हि, हे ब्रह्मन्, सः धर्मसीमावक्तृकर्ता रक्षकः च, परदारस्पर्शाद् धर्मविपरीतम् अकरोत्? यदुवर्यस्यात्मारामस्य निन्दनीयकर्म कृतम्, किं तस्य हेतुः? अस्माकं संशयं छिन्धि, पुण्यश्लोका। शुक उवाच—धर्मविप्लवाः साहसानि च देवानां द्रश्यन्ते; महात्मनाम् अपराधो नास्ति, यथा वह्निः सर्वं दहति। यो न स्वामी, स तु कदापि नानुकर्तव्यम्, नापि मनसा; अज्ञानेन कुर्यात् चेत्, विषसंस्पर्शेन रुद्रवत् नश्यति। भगवतां वाक्यं सत्यं, कदाचित् कर्मापि; युक्तिमत्तया योक्तव्यं, तेषां यद् युक्तम् एव। तेषां तु न स्वार्थः, न च अहङ्कारिणां विपरीतेऽपि दोषः। किं पुनः सर्वेषां प्राणिनां—पशुमर्त्यसुराणां—येषां वशे पुण्यपापयोः संबन्धः अस्ति। ये भगवत्पादरेणुधूलिसेवनात् योगबलैः कर्मबन्धनानि त्यक्त्वा, स्वेच्छया मुनयः विहरन्ति, तेषां भगवत्कृपया देहधारणेऽपि बन्धो नास्ति। सः सर्वेषां—गोपीनां, तेषां पतीनां, सर्वदेहिनां—अन्तर्यामी, देहेषु क्रीडन् स्थितः। सः जीवहिताय मानुषं रूपं धारयन्, तादृशानि लीलाविलासानि करोति, यानि श्रुत्वा भक्तिरुत्पद्यते। व्रजवासिनः तु तस्य मायया मोहिताः, ताः स्वपतिं स्वमेव मन्यन्ते, कृष्णं नासूयन्। ब्रह्मरात्र्याः समाप्तौ, भगवतः प्रियाभिः गोपीभिः, अपि अनिच्छन्त्यः, वासुदेवस्य अनुमत्याः, स्वगृहं प्रत्ययुः। यः कश्चन श्रद्धया विष्णोः व्रजयोषितां क्रीडां शृणोति वा कथयति वा, स शीघ्रं भगवद्भक्तिं लभते, कामरोगं च हृदयात् क्षिप्रं नयति। शुक उवाच—कदाचित् देवोत्सवे लोभसमुत्सुकाः गोपाः रथेषु वृषयुञ्जानाः अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा, महेश्वरं पशुपतिं पूजयित्वा, देवीम् अम्बिकां भक्त्या सम्पूज्य, गवां सुवर्णवस्त्राणां मधुन्नं च ब्राह्मणेभ्यः सम्यक् दत्त्वा, 'भगवान् अस्मान् तुष्टः अस्तु' इति प्रार्थयन्तः। सरस्वत्याः तटे जलं पीत्वा व्रतानि च पालनन्तः, नन्दः सुनन्दः चान्ये तत्रैव रजनीं व्यत्ययुः। तस्मिन् वने, तस्यां रात्रौ, महाव्याघ्रः इव कोऽपि भूयो महाभुजगः, अतीव क्षुधितः, तत्र आगत्य, सुप्तं नन्दं जग्राह। सर्पग्रस्तः नन्दः 'कृष्ण! कृष्ण! इदं भीषणम्! पितः, सर्पः मां ग्रसति—त्राहि माम्, त्वां शरणं गतः अस्मि!' इति चोदयामास। तस्यार्तस्वरं श्रुत्वा, सर्वे गोपाः शीघ्रं उत्थाय, तं सर्पग्रस्तं दृष्ट्वा, चकिताः, दण्डैः तं सर्पं ताडयामासुः।