भगवान् श्रीकृष्णः ताः गोप्यः मध्ये प्रविश्य, ताः ग्रीवाभिः समीपम् आकृष्य, रमणीयं रासमण्डलम् अकरोत्। तद् दृश्य, जनाः आकाशमिव शतशः विमानैः साकं संकीर्णमिति मेनिरे। तस्मिन्न् अवसरः, देवाः स्वपत्नीभिः सह उत्सुकचित्ताः तं विलोकयामासुः। तदा दुन्दुभीनां निनादः अभवत्, पुष्पवृष्टिः अपतत्, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः साकं भगवतः निर्मलयशः गायामासुः। रासमण्डले स्त्रीणां कंकण-नूपुर-घण्टानां शब्दः स्वजनैः सह समुत्तस्थौ। तासु मध्ये देवकीनन्दनः श्रीकृष्णः महावैदूर्यः सुवर्णमणिषु इव विशेषतः शोभमानः आसीत्। ताः कृष्णपत्न्यः चरणन्यास-विलास-भुजविक्षेप-स्मितावलोकन-भ्रूकुटीचेष्टितैः, कपोलसंस्पृष्ट-कुण्डलविलासैः, स्वेदसिक्त-विमुक्त-केशपाशैः, गीतं गायन्त्यः, मेघमण्डले विद्युदिव शोभमानाः आसन्। नृत्यन्त्यः, उच्चैः गायन्त्यः, कामात् अरुणकण्ठ्यः, कृष्णसंस्पर्शानन्दिताः ताः प्रियाः गीतसुमधुर्येण तं देशं पूरयामासुः। तासु एका मुकुन्देन सह तस्य गीतं स्वकीयेन गीतनादेन सम्यक् संयोज्य, तेन अभिनन्दिता 'साधु साधु' इति स्तुतिः लब्ध्वा, पुनः पुनः गातुम् आरब्धवती, स च तस्याः महत् अनुग्रहं दर्शितवान्। अन्या रासक्रीडया श्रान्ता, विमुक्त-कंकण-मल्लिकया, गदाधरस्य पार्श्वे स्थितस्य स्कन्धे बाहुं विश्राम्य न्यस्य तस्थौ। अन्या कृष्णस्य नीलोत्पल-गन्धयुक्त-चन्दनाङ्कितं बाहुं नासायाः समीपे नीत्वा, हर्षविवेशात् तं चुम्बितवती। अपराऽपि, नृत्यक्रीडया विक्षिप्त-कुण्डल-प्रभया शोभित-कपोलया, स्वकपोलं तस्य कपोले आरोप्य, स्वचित्तं ताम्बूलं तस्मै दत्तवती। अन्या नृत्य-गीत-नूपुर-मेखलानिनाद-श्रमिता, पार्श्वे स्थितस्य अच्युतस्य पद्महस्तं विश्रामाय स्तनयोः न्यस्य तस्थौ। गोप्यः, अच्युतं श्रीः एकपतिं प्रियं लब्ध्वा, बाहुभिः ग्रीवायाम् आलिङ्ग्य, गीतं गायन्त्यः तेन सह रमन्ते स्म। ताः पद्मकुण्डल-केश-स्वेदकपोल-प्रभाभिः मुखैः, कंकण-नूपुर-रवैः, विमुक्तमाल्य-केशयुताः, गोष्ठवनान्तरे भ्रमरगणगीतैः सह, भगवता सह ननृतुः। एवं आलिङ्गन-स्पर्श-स्नेहावलोकन-हासविलासैः लक्ष्मीपतिः वृजाङ्गनाभिः सह क्रीडन्, आत्मप्रतिबिम्बे बालकः यथा क्रीडति, तथा ताः हर्षयामास। तस्याङ्गसंस्पर्शसुखेन संविग्रहितेन्द्रियाः वृजाङ्गनाः, विमुक्त-केश-वासो-बन्धनाः, पतितं माल्यारत्नं सम्यक् संग्रहीतुं न अशक्नुवन्, कुरुश्रेष्ठ, तेषां माल्याभरणानि अपि स्रस्तानि आसन्। कृष्णस्य क्रीडां दृष्ट्वा, दिव्याङ्गनाः अपि कामवशात् मोहिताः, चन्द्रमाः सपरिकरः विस्मितः अभवत्। भगवान् स्वेच्छया, गोप्यः यावन्त्यः तावन्त्येव रूपाणि धारयन्, आत्मारामः सन् ताभिः सर्वाभिः सह रमते स्म। अतिविलासात् श्रान्तासु तासु, सः करुणया प्रेम्णा च, शान्तहस्तेन तासां मुखानि सान्त्वयन् मार्जयामास। गोप्यः सुवर्णकुण्डल-केश-प्रभया शोभित-कपोलाः, मृदुहास-विलोचनैः, पुरुषश्रेष्ठस्य श्रीकृष्णस्य पुण्यकृत्यानि गायन्त्यः, तस्य पद्महस्त-संस्पर्शेन धन्यतां प्रापुः। ताभिः समन्तात् आलिङ्गित-माल्य-क्षत-स्तनकुङ्कुमलिप्ताभिः, गन्धर्वगणैः अनुगम्यमानः, सः वनं विवेश, यथा श्रान्तः गजपतिः स्त्रीगजसमूहैः परिवृतः जलं प्रविशति। तत्र, यदा ताः युवत्यः स्नापयन्त्यः, सर्वतः स्नेहस्मितावलोकनैः वीक्ष्यमाणः, दिव्यैः पुष्पवृष्टिभिः पूज्यमानः, आत्मारामः सः गजपतिरिव क्रीडति स्म। ततः कृष्णस्य कानने, स्थलजलयोः, सर्वदिक् पुष्पगन्धैः पूरितायाम्, प्रमुदितस्त्रीसमूहैः परिवृतः, मदोन्मत्तगज इव विहरत्। एवं शशिनः किरणैः विभूषितासु रजनिषु, प्रतिज्ञापालनपरः, स्नेहवतीभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वेच्छया रतिरसास्वादनं कृत्वा, शरद्वसन्तकाव्यरसं स्वयम् आस्वादयत्। अथ पारिक्षित् राजा पप्रच्छ—धर्मसंस्थापनाय चाधर्मनिग्रहाय च स्वयं प्रभुः जगन्नाथः अवतीर्यते। कथं तर्हि, सः धर्मस्य वक्ता, कर्ता, रक्षकश्च, परदारस्पर्शेण धर्मविपरीतमाचरितवान्? आत्मारामः यादवपतिः, निन्दितं कर्म कृत्वा, किमर्थं तदाचरत्? एतन्मम संशयं छिन्धि, पुण्यात्मन्। शुक उवाच—धर्मविप्लवाः साहसानि च देवेषु दृश्यन्ते; बलिनां दोषः न विद्यते, अग्निवत् सर्वं दहति। यो न ईश्वरः, सः कदापि तदनुकरणं न कुर्यात्, नापि मनसा; मूढः तदाचरन्, रुद्रस्य विषदोषवत् नश्यति। ईश्वराणां वचनानि सत्यानि, कदाचित् तेषां क्रियाः अपि; तेषां युक्तिमतीः वाणीम् एव बुधः अनुयात्। तेषां कुशलाचारात् स्वार्थो नास्ति; अहंकाररहितानां विपरीतमपि न दोषः। पशुपक्ष्यादीनां सर्वेषां, नियन्तृणां च नियम्याणां, शुभाशुभयोः संबन्धः विद्यते। येषां पादरजः सेवया योगशक्तयः सर्वं कर्मबंधनं भस्मीकुर्वन्ति, ते मुनयः स्वच्छन्दचराः, भगवतः इच्छया देहम् आश्रित्य, कुतः तेषां बन्धः? योऽन्तः सर्वभूतानां वसति—गोप्यः, तेषां पतयः, सर्वे च देहिनः—सः ईश्वरः देहेषु क्रीडति। जीवहिताय तादृशं मानुषं रूपं धारयन्, सः तादृशानि लीलानि करोति, यानि शृण्वन् भक्तिमान् भवति। वृजवासिनः, तस्य मायया मोहिताः, कृष्णं नासूयुः, स्वपत्नीं स्वपत्नीत्येव मेनिरे। यदा ब्रह्मरात्रिः समाप्ता, तदा भगवत्प्रियाः गोप्यः, अनिच्छन्त्यः अपि, वासुदेवस्य अनुमत्याः गृहं प्रतिनिववृुः। यः श्रद्धया वा शुद्धया वा, वृजाङ्गनानां विष्णुना सह क्रीडाम् शृणोति वा कीर्तयति वा, सः शीघ्रं भगवति परमां भक्तिं लभते, कृतधीः च हृदयात् कामरोगं क्षिप्रं निवारयति। शुक उवाच—एकदा, देवोत्सवकाले, गोपाः उत्साहयुक्ताः, वृषैः युक्तरथैः अम्बिकावनं जग्मुः। तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा, बलवंतं पशुपतिं विधिवत् पूजयामासुः, अम्बिकां च, राजन्, भक्त्या समर्चयन्। तैः गौः, सुवर्णं, वसनानि, मधु, अन्नं च ब्राह्मणेभ्यः श्रद्धया दत्तानि—'भगवान् अस्मासु तुष्यतु' इति।