तत्र गोविन्दः परमभक्त्या हृष्टाभिः स्त्रीरत्नैः परिवृतः, परस्परं बाहुभिः आलिङ्ग्य, रासक्रीडां प्रवर्तयामास। तासां मध्ये योगीश्वरः कृष्णः प्रतियुग्मे स्थित्वा गोपीमण्डलवेष्टितः रासोत्सवं आरब्धवान्। स तासां मध्ये प्रविश्य स्त्रीणां ग्रीवाभिः समीपं आकृष्य, यः कश्चन तद्विलासं पश्येत्, स नभसि शतशः विमानानां संकुलतां कल्पयेत्। देवाः स्वपत्नीभिः सह उत्सुकचित्ताः तं विलासं निरीक्ष्य, तदा दुन्दुभयः निनदुः, पुष्पवृष्टिः अपतत्, गन्धर्वाधिपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलयशः गायन्तः आसन्। रसमण्डले गोपीभिः सह प्रियैः कङ्कणनूपुरघण्टानां निनादः सञ्जज्ञे। तासां मध्ये देवकीसुतः प्रभुः महावैदूर्यः सुवर्णरत्नमध्यस्थ इव, अतीव विराजमानः आसीत्। ताः कृष्णपत्नीः चरणनिक्षेपैः, बाहुविक्षेपैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूकुटीविलासैः, कपोलस्पृष्टकुण्डलैः, स्रस्तकेशपाशैः स्वेदसिक्तैश्च, गीतं गायन्त्यः मेघमण्डलमध्ये विद्युतः इव शोभन्ते स्म। नृत्यन्त्यः, उन्नतस्वराः, कामात्कण्ठरागिण्यः, कृष्णसंस्पर्शसुखेन प्रमोदमानाः, प्रियाः गीतरवेन तं देशं पूरयामासुः। तासां मध्ये एका मुकुन्देन सह स्वस्वरं सम्यक् संयोज्य, तेन स्नेहेन सम्मानिता, “साधु साधु” इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गायन्ती, तेन महतीं प्रीतिं प्राप। अन्यया रासक्रीडया श्रान्तया, स्रस्तकङ्कणमालया, गदायुधस्य सन्निकृष्टस्य स्कन्धे भुजः निवेशितः। अन्यया कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिसन्दलितं भुजं नासिकायाः समीपं नीत्वा, प्रमुदिता चुंबितम्। अन्यया नृत्यनकुण्डलप्रभया शोभितकपोलया, कपोलं तस्य कपोले निधाय, निजचर्वितं ताम्बूलं तस्मै निवेदितम्। अन्यया गीतनृत्यक्लान्तया, नूपुरकाञ्चीनिनादेन सहितया, अच्युतस्य समीपस्थितस्य कमलहस्तं स्तनयोरुपरि विश्रामाय निवेशितम्। गोप्यः श्रीपतिं अच्युतं प्रियं लब्ध्वा, ग्रीवाभिः आलिङ्ग्य, गायन्त्यः तेन सह रमन्ते स्म। ताः कमलाकुण्डलाभिः, केशैः, स्वेददीप्तकपोलैः, प्रभायुक्तमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, मन्दारवनमधुपगणगानसहिताः, मृदितमालावलयितकेशाभिः, भगवता सह ननृतुः। एवं आलिङ्गनैः, हस्तस्पर्शैः, स्नेहदृष्टिभिः, हासविलासैः, श्रीपतिः व्रजसुन्दरीभिः सह, बालकः स्वप्रतिबिम्बेन यथा, रमते स्म। तासां इन्द्रियाणि तदङ्गसंस्पर्शसुखेन समाक्रान्तानि, केशवासस्तनबन्धनानि वा स्रस्तानि, गण्डमालाभरणानि अपि पतन्ति स्म, हे कुरुश्रेष्ठ। कृष्णस्य क्रीडां दृष्ट्वा दिव्याङ्गनाः अपि मोहिताः, कामाभिभूताः, चन्द्रमाः अपि सविमानः विस्मितः अभवत्। स्वेच्छया श्रीभगवान् गोप्यः यावत्संख्याः रूपाणि धारयन्, आत्मारामोऽपि ताभिः सर्वाभिः सह रमते स्म। ताः क्रीडया अधिकक्लान्ताः सन्, दयालुः स्नेहयुक्तः सः शान्तहस्तेन तासां वदनानि मृदु सममार्जयत्। गोप्यः सुवर्णकुण्डलप्रभया केशैः, मधुरस्मितावलोकनैः, तस्य कमलहस्तस्पर्शसौभाग्येन, पुरुषश्रेष्ठस्य महात्मनः कीर्तिं गायन्त्यः आसन्। ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, कुसुममालाः स्तनकुङ्कुमलेपेन मर्दिताः, गन्धर्वगणैः अनुगम्यमानः, स वनं विवेश, यथा श्रान्तः गजपतिः स्त्रीगणेन परिवृतः जलं प्रविशति। तत्र ताभिः युवतिभिः स्नाप्यमानः, सर्वतः स्नेहहासावलोकनैः, दिव्यैः पुष्पवृष्टिभिः सत्कृतः, आत्मारामः प्रभुः गजपतिरिव क्रीडति स्म। ततः कृष्णस्य काञ्चनवने स्थले जलाशयेषु च, पुष्पगन्धैः दिशः पूरयन्, प्रमोदितस्त्रीगणेन परिवृतः, मदगजः स्त्रीगणेन सह यथा, विचरति स्म। एवं चन्द्रकिरणैरलंकृतासु रजनिषु, प्रियाभिः परिवृतः, सत्यवाग्यथा, आत्मनि सन्निहितकामः, शरदृतुपद्यरसं पिबन्, ताभिः सह रेमे। एवं श्रुत्वा पारिक्षित् उवाच—धर्मसंस्थापनार्थं, अधर्मनिग्रहाय च, भगवान् स्वयमेव अवतीर्यते। कथं तर्हि स धर्मस्य वक्ता, कर्ता, रक्षिता च, परस्त्रीस्पर्शं कृतवान्? यदुवंशेशः आत्मारामः, निन्दितं कर्म कृतवान्; किमस्य भावः? अस्माकं संशयं छिन्धि। शुक उवाच—धर्मातिक्रान्त्यः, साहसानि च, ईश्वराणां दृष्टानि; बलिनां दोषो नास्ति, यथा वह्निः सर्वं दहति। ईश्वरं विना अन्यः कदापि न अनुकरणीयः, न मनसा अपि; अज्ञानात् कुर्यात् चेत्, स रुद्रस्य हलाहलवद्विनश्यति। ईश्वरवचनानि सत्यानि, कर्माणि अपि कदाचित्; तेषाम् यानि युक्तानि, तानि एव अनुवर्तनीयानि। तेषां चेष्टया न स्वार्थः; अहंकाररहितानां विपरीतेऽपि न दोषः। किं पुनः पशुमर्त्यदेवानां, ये नियन्तव्याः? शुभाशुभयोः सम्बन्धः तेषाम् एव। ये भगवत्पादरजः सेवा-सन्तुष्टाः, योगबलात् सर्वकर्मबन्धविनिर्मुक्ता, ते मुनयः स्वच्छन्दं विचरन्ति; तस्य इच्छया देहमास्थाय, कथं बन्धः? स सर्वेषां—गोपीनां, पतीनां, सर्वदेहिनां—अन्तर्यामी, नियन्ता, देहेषु क्रीडति। जीवहिताय सः मानुषं रूपं धारयन्, एतादृशानि चरितानि करोति, यानि शृण्वन् भक्तिमान् भवति। व्रजवासिनः तस्य मायया मोहिताः, कृष्णं नासूयुः, आत्मनः पतिं समीपस्थं मन्यमानाः। ब्रह्मरात्र्याः समाप्तौ, कृष्णप्रियाः गोप्यः, अनिच्छन्त्यः अपि, वसुदेवेन अनुमोद्यमानाः, स्वगृहाणि जग्मुः। यः श्रद्धया विष्णोः व्रजस्त्रीणां क्रीडां शृणोति वा कथयति, स शीघ्रं भगवति परां भक्तिं लभते, बुद्धिमान् च हृदयात् शीघ्रं कामरोगं नुदति। शुक उवाच—एकदा देवयात्रायां, गोपाः हृष्टचित्ताः, गवां रथेषु युक्ताः, आम्बिकावनं प्रति प्रस्थिताः।