योगस्य विविधाङ्गैः, तथा भक्तियोगेन, धर्मेण च कर्मसंन्यासलक्षणेन, यः पुरुषः उभयत्र प्रवृत्तः स्यात्, स आत्मतत्त्वदर्शनतः दृढवैराग्याच्च भगवन्तं प्राप्नोति—सगुणं निर्गुणं च, स्वेनैवात्मना पश्यन्। अहं ते चतुर्विधं भक्तियोगं वर्णितवान्, यच्च कालः अव्यक्ते प्रविष्टः सन् लयं गच्छति, तदपि जीवेषु उपदिष्टम्। अज्ञानकर्मसम्भूतानि बहूनि संसारचक्राणि जीवः प्रविश्य स्वमार्गं न वेत्ति। एवं रहस्यं पापेभ्यः, अशान्तेभ्यः, गर्विष्ठेभ्यः, द्वेषिभ्यः, धर्माभासेषु च कदापि नोपदिशेत्। लोभिनः, गृहवासासक्तचित्तस्य, मद्भक्तिहीनस्य, मद्भक्तद्वेषिणः च न कदापि शास्तव्यम्। श्रद्धालवे भक्ताय यतात्मने निरस्मयाय सर्वभूतहिताय चोपदिश्यते। विरक्ताय, शान्तचित्ताय, निरस्मयाय, शुद्धाय, यस्याहं प्रियतमा प्रियेषु, तस्मै दातव्यम्। माते, यः कश्चित् श्रद्धया शृणोति वा, वा मयि मनः समाहित्य पठति, स नूनं मम मार्गमवाप्नोति। इत्येवं भगवान्निर्मलवचनानि निशम्य, गोप्यः विरहजनितं दुःखं विसृज्य, सन्निध्येन तस्य सर्वाभिलाषान् पूर्णान् मेनिरे। तत्र गोविन्दः परितः प्रीताभिः स्त्रीभिः, स्त्रीरत्नैः, बाहुभिः परस्परं आलिङ्ग्य, रासक्रीडां आरब्धवान्। रासोत्सवो गोपीमण्डलैः शोभितः, योगेश्वरः कृष्णः प्रत्येकयोः मध्ये स्थितः। तासु प्रविश्य भगवान् ग्रीवाभिः स्त्रीः संनिकर्षयामास; तद् दृश्य, नभसि शतशो विमानानि संकुलितानि इव प्रतीयन्ते। देवाः स्वपत्नीभिः सह उत्सुकचित्ताः तं पश्यन्तः, तदा दुन्दुभीनां शब्दः, पुष्पवृष्टिश्च, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलकीर्तिं गायन्ति। रासमण्डले स्त्रीणां कङ्कणनूपुरघण्टानां निनादः प्रियैः सह समुत्पन्नः। तासु देवकीपुत्रः भगवान् महामणिरिव हेमरत्नेषु विशेषतः विराजते। पदाघातैः, करविक्षेपैः, स्मितैः, भृकुटीविलासैः, कर्णकुण्डलैः कपोलेषु चलितैः, श्लक्ष्णस्वेदबिन्दुभिः, स्रस्तकेशपाशैः, कृष्णपत्नीः गायन्त्यः, मेघवर्तुले विद्युत इव दीप्तिमन्तः। नृत्यन्त्यः, उच्चस्वरैः गायन्त्यः, कामार्द्रकण्ठ्यः, कृष्णसंस्पर्शसुखिता, गीतनिनादेन दिशः पूरयन्ति। एकया सा मुकुन्देन सह स्वगानं सम्यक् संयोज्य, तेन स्नेहेन 'साधु साधु' इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गायन्ती तेनातिशयेन सन्मानिता। अन्यया रासक्लान्तया स्रस्तकङ्कणमल्लिकया भुजः गदाधरस्य स्कन्धे निवेशितः। अन्यया कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिना चन्दनलिप्तेन भुजेन नासिकायाः निकटे कृत्वा, हर्षात् चुम्बितम्। अन्यया नृत्यतः कर्णकुण्डलदीप्त्या कपोलं तस्य कपोले निवेश्य, निजं ताम्बूलं दत्तम्। अन्यया नृत्यगानक्लान्तया नूपुरमेखलारवसमन्विता, अच्युतस्य पद्महस्तं स्तनयोः विश्रामाय स्थापिता। एवं गोप्यः अच्युतं प्रियं लक्ष्मीपतिं ग्रीवाभ्यां आलिङ्ग्य, गीतैः सह रमन्ते। पद्मकर्णकुण्डलैः, स्रस्तकेशैः, स्वेदकपोलैः, उज्ज्वलमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, स्रस्तमाल्यभृङ्गैः, वने भ्रमन्त्यः भगवता सह नृत्यन्ति। आलिङ्गनैः, हस्तस्पर्शैः, कटाक्षैः, हासविलासैः, श्रीपतिः व्रजसुन्दर्यः स्वात्मप्रतिबिम्बवत् क्रीडया तोषयामास। भगवत्सङ्गेन प्रमोदितेन्द्रियाः व्रजनार्यः, स्रस्तकेशवासस्तनबन्धनाः, पतितमाल्याभरणा न सम्यक् समाचिन्वन्, कुरुश्रेष्ठ। कृष्णस्य क्रीडाविलासं दृष्ट्वा दिव्यस्त्रियः कामवशा संभ्रमिता, सोमः स्वगणैः सह विस्मितः। भगवान् स्वेच्छया गोपीसंख्यया रूपाणि धारयन्, आत्मारामः सन् सर्वाभिः सह रमते। क्रीडातिश्रमक्लान्तासु तासु, स दयालुः स्नेहेन शान्तहस्तेन तासां मुखानि मृदु मार्जयामास। ताः सुवर्णकुण्डलप्रभया, केशरश्मिभिः, मधुरस्मितकटाक्षैः, श्रीमद्भिः पुरुषश्रेष्ठस्य कीर्तिं गायन्त्यः, तस्य पद्महस्तस्पर्शेन धन्याः। ताभिः परितः, भगवाँस्तासां स्तनकुङ्कुमलिप्तविनम्रमाल्यः, गन्धर्वगणैः अनुगम्यमानः, गजपतिरिव स्त्रीगणैः सरसि प्रवेशं कृतवान्। तत्र कृष्णवनान्तरे, स्त्रीभिः स्नाप्यमानः, सर्वतः स्नेहस्मितावलोकनैः, दिव्यपुष्पवृष्टिभिः पूज्यमानः, आत्मारामः गजपतिरिव क्रीडति। तत्रापि, स्थलजले च, पुष्पगन्धिप्रदेशे, मुदितस्त्रीसंघैः परिवृतः, मदोन्मत्तगज इव विहरति। एवं शरत्कालचन्द्रकान्तरजनीयाम् रात्रिषु, सत्यवचनः सन्, प्रियाभिः परिवृतः, स्वान्तर्गतमदः, काव्यरसास्वादनवत् रमते। राजा परीक्षित् उवाच—धर्मसंस्थापनाय, अधर्मनिग्रहाय, भगवान् स्वयं लोकमवतरति। कथं तर्हि, स धर्मवक्ता, कर्ता, रक्षकश्च, परदारस्पर्शेन धर्मविपरीतं कृतवान्? आत्मारामः स भगवान् यादवपतिः, निन्दितं कर्म कृतवान्, तस्य किमभिप्रायः? मे संशयं छिन्धि। शुक उवाच—धर्मविप्लवाः, धैर्याणि च, ईश्वराणां दृश्यन्ते; बलवतां दोषो नास्ति, यथा वह्निः सर्वं दहति। ईश्वराभावे तु कः कश्चिदपि नानुकरणीयः, मनसापि; अज्ञानात् तदाचरन् नश्यति, यथा रुद्रः हालाहलेन पीडितः।