कर्मणा यज्ञैः दानेन तपसा स्वाध्यायेन दमेन च, इन्द्रिय-मन-निग्रहैः कर्मसंन्यासेन च भगवतः प्राप्यते मार्गः। योगस्य विविधाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्ति-निवृत्ति-लक्षणधर्मेण च, तत्त्वदर्शिना आत्मन्यवस्थितेन भगवतः सगुणनिर्गुणरूपयोः साक्षात्करोति साधकः। अहं ते चतुर्विधं भक्तियोगस्य स्वरूपं व्याख्यातवान्, यच्च कालस्य प्रवेशे अव्यक्ते लीनं जीवेषु विनश्यति, तदपि उक्तम्। अविद्यया कर्मणा च निर्मितं जीवस्य संसारचक्रम्, यत्र आत्मा प्रविश्य स्वमार्गं न जानाति। एतद् दुष्टाय शठाय, अभक्ताय, असंयताय, दम्भिकाय, हिंस्राय, धर्माभासिनां न कदापि उपदेष्टव्यम्। लोभिनां, गृहमग्नचित्तानां, मयि अभक्तानां, मद्भक्तद्वेषिणां च न कदापि शिक्षयेत्। श्रद्धालवे भक्ताय संयताय अमत्सराय सर्वभूतसुहृदे, सेवाकाङ्क्षिणे च उपदेष्टव्यम्। विरक्ताय शान्तचित्ताय अमत्सराय शुद्धाय, यत्र अहं प्रियः प्रियतमेभ्यः अपि, तस्मै दातव्यम्। या वा श्रद्धया शृणोति, या वा मयि एकचित्तः पठति, सः मम मार्गं अवश्यम् आप्नोति। एवं भगवतः सुरम्यवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः विरहजन्यं दुःखं विसृज्य, तस्य साकात्कारेण सर्वकामाः अभवन्। तत्र गोविन्दः परितः प्रीताभिः गोपिकाभिः, स्त्रीरत्नैः, बाहुभिः परस्परं आलिङ्ग्य, रासक्रीडां आरब्धवान्। रासोत्सवः आरब्धः, गोपिवृन्दैः विभूषितः, तत्र योगेश्वरः कृष्णः प्रतियुग्मे मध्ये स्थितः। सः तासां मध्ये प्रविश्य, ग्रीवाभिः आलिङ्ग्य, यः पश्येत् सः नभसि शतशः विमानानिव कल्पयेत्। देवाः स्वपत्नीभिः सह उत्सुकमनसः पश्यन्तः, तदा दुन्दुभ्यः निस्वनम्, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह निर्मलकीर्तिं गायन्ति स्म। रासमण्डले स्त्रीणां कङ्कणनूपुरमणीनां शब्दः, प्रियैः सह संयुक्तः, उत्पन्नः। तत्र देवकीसुतः भगवान् हरिः, सुवर्णरत्नेषु महामणिरिव, दीप्तिमान् बभूव। पादताडनैः, भुजविक्षेपैः, स्मितावलोकनैः, भ्रुकुटिविलासैः, कपोलेषु लोलकुण्डलैः, स्विन्नविकचकेशपाशैः, कृष्णपत्नीः गायन्त्यः, मेघमण्डलमध्ये विद्युत इव शोभन्ते स्म। नर्तनगायनैः, रागारुणकण्ठैः, कृष्णस्पर्शसुखैः प्रमुदिताः, प्रियाः गायन्त्यः तद्वनं पूरयन्ति स्म। काचित् मुकुन्देन सह, तस्य गीतं समन्वय्य, स्नेहेन पूजिता, पुनः पुनः गायन्ती, तेन 'साधु साधु' इति स्तुताप्यनुगृहीता। काचित् रासक्लान्ता, मुष्टिबन्धनमुक्तकङ्कणा, मल्लिकामालया, गदाधरस्य स्कन्धे भुजं निवेश्य उपविष्टा। काचित् कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिना चन्दनाङ्कितेन भुजेन नासिकायाः समन्तात् आनन्दितचित्ता चुंबति। अपराऽपि, नर्तनक्रीडया लोलकुण्डलशोभितकपोलम्, कृष्णकपोलं समालिङ्ग्य, स्वचर्वितं ताम्बूलं ददाति स्म। काचित् गायन्ती नृत्यन्ती च, नूपुरकाञ्चनिनादेन, श्रान्ता, अच्युतस्य कमलहस्तं स्तनयोः उपवेश्य विश्राम्यति स्म। एवं गोप्यः अच्युतं प्रियं लब्ध्वा, लक्ष्मीपतिं, ग्रीवाभ्यां आलिङ्ग्य, गीतैः सह रमन्ते स्म। तासां कर्णकुण्डलैः, सिक्तकेशैः, स्विन्नकपोलैः, प्रसन्नमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, मल्लिकामालाभिः, भ्रमरगुञ्जितैः, वनान्तरे भगवता सह नृत्यन्ति स्म। लक्ष्म्याः पतिः, रमणीयाभिः व्रजस्त्रीभिः, आलिङ्गनैः, हस्तसंस्पर्शैः, स्नेहस्मितहासैः, स्वकान्तारूपेण यथार्पितप्रतिबिम्बेन बालकः रमते, तथा रमते स्म। कृष्णाङ्गस्पर्शानन्देन समाकृष्टेन्द्रियाः व्रजनार्यः, स्रस्तमालाभरणवस्त्राः, पतितं सम्यक् संहर्तुं न शेकुः, कुरुश्रेष्ठ, स्रस्तमालाभरणाः। कृष्णलीलां दृष्ट्वा, दिव्यस्त्रियः कामवशा विह्वलाः, चन्द्रमण्डलानपि विस्मिताः। तदानीं, भगवतः स्वेच्छया, यथासंख्यं गोप्यः तावत्स्वरूपं धारयन्, आत्मारामोऽपि ताभिः सह रमते स्म। क्रीडातिश्रमात् क्लान्तासु तासु, सः करुणया प्रेम्णा च, स्वशान्तहस्तेन तासां मुखानि मृदु मार्जयामास। ताः सुवर्णकुण्डलशोभितकपोलाभिः, हासवदनाभिः, सुमधुरगीतैः, भगवत्करस्पर्शलाभेन धन्याः, पुरुषश्रेष्ठस्य कीर्तिं गायन्त्यः। तासां पुष्पमालाः स्तनकुङ्कुमलिप्ताः भगवतः साकं वनं प्रविशन्ति, यथा मदन्यः गजपतिः स्त्रीगणेन जलं प्रविशति। तत्र ताः युवत्यः स्नापयन्त्यः, सर्वतः प्रेमहासावलोकनैः, दिव्यैः पुष्पवृष्टिभिः पूज्यमानं, स्वानन्दिनं हरिं, गजपतिरिव क्रीडन्तं पश्यन्ति। ततः कृष्णकुञ्जे, स्थले जले च, पुष्पगन्धिवायुभिः पूरितदिशि, प्रमुदितस्त्रीभिः परिवृतः, मदगज इव विचरति। एवं शरत्प्रभया रात्रिषु, सत्यवचनः, प्रेम्णा परिवृतः, आत्मन्येव रतिं स्थापयन्, काव्यरसं पिबन्, ताभिः सह रमते स्म। ततः पारिक्षित् नृपः पप्रच्छ—धर्मसंस्थापनाय, अधर्मनिग्रहाय च, भगवान् स्वयम् अवतीर्यते। कथं तर्हि, सः धर्मस्य वक्ता, कर्ता, रक्षकः च, परदारस्पर्शनेन धर्मविपरीतमाचरितवान्? आत्मारामः यदुपतिः, निन्द्यं कर्म कृतवान्; किमस्य तत्र प्रयोजनम्? मे संशयं छिन्द्धि, पुण्यश्लोका। शुक उवाच—धर्मविप्लवाः, धैर्यगुणाः, देवेषु अपि दृश्यन्ते; महात्मनां दोषः न विद्यते, यथा वह्निः सर्वं दहति।