श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं योगाभ्यासरतः, एकाग्रचित्तः विरक्तः समदर्शी च, य एवं पश्यति—स एवेदं तत्त्वतस्तत्त्वं पश्यति। एषा हि ब्रह्मदृष्टिः गूढा विद्या प्रोक्ता, यया प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विविक्त्या ज्ञायते। यथा एकः वस्तु गुणैः बहुभिः युक्तमपि, पृथक् पृथक्करणद्वारेण इन्द्रियैः गृहीतम् अपि न विभज्यते, तथा भगवानपि, शास्त्रमार्गैः विविधैः उपगम्यमानः, एक एव अविभक्तः दृश्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहेण, मनोनिग्रहेण, कर्मसंन्यासेन च—एतेषां साधनानां द्वारा, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणधर्मेण, उभाभ्यां युक्तः सन्, आत्मतत्त्वावबोधेन, दृढवैराग्येण च, गुणयुक्तेन निर्गुणेन च भगवतः साक्षात्कारः क्रियते, आत्मदर्शिना। एवं चतुष्टयं भक्तियोगस्य स्वरूपं मया ते वर्णितम्, तथा यत् कालस्य प्रविष्टेऽव्यक्ते सर्वेषां भूतानां मध्ये लीयते। जीवस्य पुनः पुनः संसारचक्राणि, अज्ञानकर्मसम्भूतानि, यत्रात्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न वेत्ति, तानि अपि उक्तानि। एषा विद्या न कदापि दुष्टाय, अशान्ताय, गर्विणे, द्वेषिणे, बाह्यधर्मिणे वा उपदेष्टा। लोभिने, गृहवासिनि, अमयि अनुरक्ते, मद्भक्तद्वेषिणि वा कदापि न देया। यः तु श्रद्धालुः, भक्तिमान्, शान्तचित्तः, अमत्सरी, सर्वभूतहितः, सेवायां उत्सुकः—तस्मै एषा विद्या देया। यः बहिर्वैराग्ययुक्तः, शान्तचित्तः, अमत्सरी, शुद्धः, यस्याहं प्रियतमः—तस्मै अपि देया। या च एषा विद्या, या श्रद्धया कश्चित् एकदा शृणोति, वा मनसा माम् अनुस्मरन् पठति, स नूनं मम मार्गं प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा भगवतः सुन्दरतमं भाषितं, गोप्यः विरहजनितं दुःखं मुमुचुः, तदनुग्रहात् सर्वाभिलाषाः पूर्णाः अभवन्। तत्र गोविन्दः, परमप्रियाभिः गोपिकाभिः परिवृतः, रसानन्दलक्ष्म्या रासक्रीडां प्रारब्धवान्। गोपीमण्डलेन भूषिते, योगिनां पतिः कृष्णः, युग्मयोर् मध्ये मध्ये स्थित्वा, रासोत्सवः समारब्धः। स तासां मध्ये प्रविश्य, कण्ठे आलिङ्ग्य, यः पश्येत् स नभः शतशः विमानैः आकीर्णमिव मन्येत। तं देवाः स्वपत्नीभिः सहिताः, उत्कण्ठया आकृष्टचित्ताः, निरीक्ष्य, मृदङ्गादीनि वाद्यन्ते, पुष्पवृष्टयः पतन्ति, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलां कीर्तिं गायन्ति। रासमण्डले गोपीभिः प्रियैः सह कङ्कणनूपुरघण्टानां निनादः अभवत्। तत्र देवकीसुतः भगवान्, सुवर्णरत्नेषु महापन्नवणमिव, परमतेजसा शोभते। पदाघातैः, भुजविक्षेपैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूविलासैः, कर्णकुण्डलैः कपोलस्पर्शैः, स्रस्तकेशपाशैः स्वेदबिन्दुभिः, कृष्णपत्नीभिः गायमानाभिः, स तत्र विद्युतः मेघमण्डले इव शोभते। नृत्यन्त्यः, गायन्त्यः, रागारुणकण्ठ्यः, कृष्णस्पर्शसुखसंपन्नाः, तस्य गीतैः सर्वं तद्वनं पूरितम्। काचित् मुकुन्देन सह, तस्य गीतं स्वस्य गीतं च सम्यक् संयोज्य, तेन स्नेहेन सत्कृता, "साधु साधु" इति स्तूयमाना, पुनः पुनः गायति, तेन परमप्रियता लभते। काचित् रासक्रीडया श्रान्ता, स्रस्तकङ्कणमाल्यवती, गदाधरस्य स्कन्धे भुजं निवेश्य विश्रान्तिम् आप। काचित् कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिना चन्दनलिप्तेन भुजेन नासिकायाः समीपे आनन्दस्फुरिता चुंबति। अपराऽपि नृत्यकुण्डलच्छायया कपोलं भूषयन्ती, तस्य कपोलं समालिङ्ग्य, स्वचर्वितं ताम्बूलं ददाति। काचित् नृत्यगानयुक्ता, नूपुरमेखलानिनादेन सह, श्रान्ता, अच्युतस्य कमलहस्तं स्तनयोः समाश्रित्य विश्राम्यति। गोप्यः अच्युतं प्रियतमं लब्ध्वा, श्रीः एकपतिं इव, कण्ठे आलिङ्ग्य, गायन्त्यः तेन सह रमन्ते। पद्मकुण्डलैः, केशैः, स्वेदच्छविभिः कपोलैः, प्रसन्नमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, स्रस्तमाल्यैः, भ्रमरगणैः क्रीडावने गीतैः सहिताः, गोप्यः भगवता सह नृत्यन्ति। एवं स्पर्शैः आलिङ्गनैः, करसंस्पर्शैः, स्नेहावलोकनैः, हासविलासैः, श्रीपतिः वृजसुन्दरीभिः सह यथार्पणक्रीडायां बालकः स्वप्रतिबिम्बे रमते, तथा रमते। भगवत्स्पर्शानन्देन विक्लवितेन्द्रियाः, व्रजस्त्रियः स्रस्तकेशवासस्तनबन्धनाः, पतितमाल्याभरणान्यपि सम्यक् न संहरन्ति। तस्य क्रीडां दृष्ट्वा दिव्यस्त्रियः स्वर्गे मोहिताः, कामवशं गता, चन्द्रमाः अपि सपरिकरः विस्मितः अभवत्। यावत् गोप्यः तावत् रूपाणि धारयन्, आत्मारामः अपि भगवान् स्वलीलया ताभिः सर्वाभिः सह रमते। ताः अतिविलासक्लान्ताः सन्, दयालुः स्नेहवान् च, शान्तहस्तेन तासां मुखानि सान्त्वयन् सम्यक् मार्जयति। गोल्डकुण्डलकान्तिकपोलाभिः, केशैः, स्मितैः, स्नेहदृष्टिभिः, ताः गोप्यः तस्य पुण्यकीर्तिं गायन्त्यः, तस्य कमलहस्तस्पर्शेन धन्याः अभवन्। ताभिः परिष्वक्तः, माल्यचूर्णितः, स्तनकुङ्कुमलिप्तः, गन्धर्वगणैः अनुगम्य, वनं प्रविशति, यथा मदोन्मत्तः गजपतिः स्त्रीगजसमूहैः सरः प्रविशति। तत्र, ताभिः युवतिभिः स्नाप्यमानः, सर्वतो हासावलोकनैः, दिव्यपुष्पवृष्टिभिः पूज्यमानः, आत्मारामः स भगवान् गजेन्द्र इव क्रीडति। ततः कृष्णस्य वने, स्थलजले च, सर्वदिक् पुष्पगन्धिना पूरिते, ताभिः प्रमदाभिः परिवृतः, मदगज इव विचरति। एवं शरदिन्दुकिरणैरलङ्कृतेषु रात्रिषु, स प्रतिज्ञापालनपरः, प्रियाभिः परिवृतः, आत्मरम्यः, काव्यरसं शरदृतो रसयन्, ताभिः सह रमते। इति पारिक्षित् नृपः उवाच—धर्मसंस्थापनाय, अधर्मनिग्रहाय च, भगवान् जगन्नाथः स्वयम् अवतीर्य कार्यं करोति।