महदहंकाररूपं महत्त्वं त्रिधा पञ्चधा च स्वाधीनं भूत्वा, तस्यैकादशधा रूपं हिरण्याण्डरूपेण जगतः उत्पत्तिस्थानं भवति। एतद्वै योगाभ्यासेन श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं यः समाहितचित्तः असङ्गः विविक्तदृष्ट्या पश्यति, स एव तत्त्वतः इदं सम्यग्विजानाति। एवं ब्रह्मदर्शनरूपं गूढं विज्ञानं मया प्रोक्तं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विविच्य ज्ञायते। यथा एकः वस्तु अनेकगुणयुक्तः सन् इन्द्रियद्वारैः पृथग्विज्ञायमानः अपि न विभज्यते, तथा भगवाञ्शास्त्रविभिन्नमार्गैः उपगम्यमानः अपि एक एव। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहात्, मनोनिग्रहाच्च, कर्मत्यागेन च—एतेषां साधनानां योगाङ्गैः, भक्तियोगेन च, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणधर्मेण च, प्रवृत्तिनिवृत्तिसंयुक्तः यः साधकः, आत्मतत्त्वविज्ञानात् दृढवैराग्येण च भगवाञ्श्रीकृष्णः सगुणनिर्गुणरूपेण स्वात्मदर्शिना साध्यते। मया ते चतुर्विधः भक्तियोगः व्याख्यातः, यश्च कालस्य अव्यक्तप्रवेशे जीवेषु लीयते। अज्ञानकर्मजनितं जीवस्य संसृतिचक्रमनेकधा, यत्रात्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न वेत्ति। एतद्विज्ञानं दुष्टाय, अशान्ताय, अभिमानिनः, द्वेषिणः, बाह्यधर्माचारिणश्च न कदापि देयम्। लोभिने, गृहरताय, मयि अभक्ताय, मद्भक्तद्वेषिणे च न देयम्। यस्तु श्रद्धावान् भक्तिमान् शमशीलः अमत्सरी, सर्वभूतहितः, सेवायां उत्सुकः—तस्मै एवेदं दातव्यं। यः च बाह्यतः विरक्तः, शान्तचित्तः, अमत्सरी, शुद्धः, यस्याहं प्रियतमः, तस्मै एवेदं उपदेष्टव्यम्। या मां श्रद्धया श्रुणोति, वा एकदा अपि मनः मयि स्थापयित्वा पठति, स निश्चितं मम मार्गं प्राप्नोति। श्रीशुक उवाच—एवं भगवान्निर्मलवचनं श्रुत्वा गोप्यः तद्वियोगजनितं दुःखं विसृज्य, तद्भावसम्पन्नाः, तस्य सन्निध्येन सर्वकामाः सन्तुष्टाः। तत्र गोविन्दः ताभिः प्रिया गोप्यः, याः सर्वा अपि स्त्रीरत्नानि, बाहुभिः परस्परं आलिङ्ग्य, रासक्रीडां आरब्धवान्। रासोत्सवः ताभिः गोप्यः परिवृतः, योगेश्वरः कृष्णः तयोः मध्ये मध्ये स्थितः, आरब्धः। स तासां मध्ये ग्रीवाभिः आकृष्य, यः पश्येत् स व्योम्नि शतशः विमानानिव सञ्ज्ञास्येत्। देवाः स्वपत्नीभिः सह उत्कण्ठया तन्मिलनं दृष्ट्वा, दुन्दुभयः निनदिताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलकीर्तिं गायन्ति स्म। रसमण्डले गोपीनां कङ्कणकिङ्किणीनूपुराणां निनादः, तद्भर्तृभिः सह संयुक्तः, उत्पन्नः। तत्र देवकीसुतः श्रीभगवान् महापन्नगरत्नमिव हेमरत्नमध्यस्थः अतिशुभ्रः बभौ। पदाघातैः, बाहुप्रलम्बनैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूविलासैः, मण्डलितकुण्डलैः कपोलस्पर्शनैः, स्वेदसिक्तमुक्तकेशपाशैः कृष्णपत्नीः गायन्त्यः, मेघमण्डलमध्ये विद्युदिव शोभन्ते स्म। नृत्यन्त्यः, गीतरवैः, कामविह्वलगलः, कृष्णस्पर्शसुखेन प्रमुदिताः, ताः प्रियाः गायन्ति स्म, तद्गानैः सर्वं स्थलम् आकाशयन्त्यः। का चित् मुकुन्देन सह गीतं सङ्गीत्य, तेन स्नेहेन "साधु साधु" इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गानं कृत्वा तेन परमप्रियतां प्राप। का चित् रासक्रीडायाः श्रान्ता, मुष्टिकबन्धनं विमुक्तं माल्यं च धारयन्ती, गदाधरस्य स्कन्धे भुजं न्यस्य विश्राम्यन्ति स्म। का चित् कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धानुलिप्तसन्दलितं भुजं गृहीत्वा, नासिकायाः संलग्न्य, प्रमुदिता चुम्बति स्म। अपराऽपरा नृत्यविलासेन कम्पितकुण्डलशोभितकपोलं तस्य कपोले आरोप्य, स्वचर्वितं ताम्बूलं दत्तवती। या चित् गायन्ती नृत्यन्ती च, नूपुरमेखलानिनादेन सह श्रान्ता, अच्युतस्य पद्महस्तं स्तनयोः उपवेश्य विश्राम्यति स्म। गोप्यः अच्युतं श्रीपतिं प्रियं प्राप्त्वा, बाहुभिः ग्रीवायां आलिङ्ग्य, गायन्त्यः तेन सह रमन्ते स्म। कर्णकुण्डलैः, मुक्तकेशपाशैः, स्वेदशोभितकपोलैः, प्रसन्नमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, गोप्यः मल्लिकामाल्यविलुलितकेशपाशाः, भ्रमरसमूहैः गायमानैः, गोवर्धनवनान्तरे भगवता सह नृत्यन्ति स्म। एवं सङ्गमैः, हस्तस्पर्शनैः, स्नेहदृष्टिभिः, हासविलासैः, स्मितैः च, श्रीनायकः श्रीव्रजसुन्दरीभिः सह यथार्पणकुमारः निजप्रतिबिम्बेन क्रीडति, तथा रमते स्म। तदङ्गसंस्पर्शसुखेन प्रमुदितेन्द्रियाः व्रजस्त्रियः, केशवासत्रस्तनबन्धविमुक्ताः, पतितानि माल्याभरणानि सम्यक् संग्रहीतुं न शेकुः, कुरुश्रेष्ठ। कृष्णस्य तादृशविलासं दृष्ट्वा दिव्याङ्गनाः आकृष्टमनसः मोहिताः, चन्द्रमाः च स्वपरिकरैः सह विस्मितः बभूव। भगवान् स्वेच्छया, यावन्त्यः गोप्यः तावन्तः रूपाणि धारयन्, आत्मारामोऽपि ताभिः सह रमते स्म। ताः क्रीडायाः अधिकेन श्रमेन श्रान्ताः सन्, करुणया प्रेम्णा च भगवाञ्शान्तहस्तेन तासां वदनानि सान्त्वयामास। गोप्यः सुवर्णकुण्डलकेशप्रभाभिः कपोलैः, मधुरस्मितावलोकनैः, तस्य पद्महस्तस्पर्शेन धन्याः सन्तः, पुरुषोत्तमस्य महात्मनः कीर्तिं गायन्ति स्म। ताभिः पुष्पमाल्यचूर्णितकान्तिसुरभिस्निग्धवक्षसाऽलिङ्गितः, गन्धर्वसमूहैः अनुगतः, स वनं प्रविवेश, यथा श्रान्तः गजपतिः स्त्रीगणेन परिवृतः जलं प्रविशति। तत्र ताः युवतयः स्नापयन्त्यः, सर्वतः प्रेमहासावलोकनैः वीक्षितः, दिव्यैः पुष्पवृष्टिभिः सत्कृतः, आत्मारामः स भगवान् गजेन्द्रवत् क्रीडति स्म। तत्र कृष्णवनान्तरे स्थलेषु जलासु च, सर्वदिक् पुष्पगन्धैः परिपूर्णा, हर्षिता स्त्रीसमूहैः परिवृतः, मदोत्कटगजपतिरिव रमते स्म। एवं शरदिन्दुकान्तिप्रभाभिः रात्रिषु, सत्यवचनः, प्रियतमा गोप्यः परिवृतः, स्वस्य विकारं स्वात्मनि संहृत्य, शरदृतो रससारं रम्यं रममाणः अवसत्।