यदा कस्यचित् पुरुषस्य चित्तं, इन्द्रियवृत्तिभिः प्रवृत्तं, वस्तुषु सुखदुःखभेदं न गृह्णाति, तदा तस्मिन्नेव क्षणे सः स्वयमेवात्मानं निरपेक्षं समं पश्यति, सर्वस्वस्वीकारपरित्यागरहितः, परमस्थितौ स्थितः। केवलं विशुद्धं ज्ञानं एव परमं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः च; स एव भगवान्, एक एव दृश्यादिव्यवहारात् पृथक्पृथगिव प्रतीयते। यावत् योगेन संपूर्णत्वेन, एतावता योगीह कामितं परमं लभते—सर्ववस्तुषु पूर्णवैराग्यम्। एकमेव ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया विषयरूपेण प्रतीयते; निर्गुणं ब्रह्म, शब्दादिलक्षणधारि इव दृश्यते। यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च स्वाधीनं भूत्वा, एकादशविधं ब्रह्माण्डरूपं जगदुत्पत्त्याः कारणं भवति, एवं हि। एवं श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं योगाभ्यासेन, एकाग्रचित्तः, विरक्तः, समदर्शी योगी, एतद्वै पश्यति। एवं गम्भीरं ब्रह्मदर्शनरूपं ज्ञानं प्रोक्तं येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विविच्यते। यथा एकः पदार्थः, अनेकगुणवानपि, पृथगिन्द्रियद्वारैः ज्ञायमानः न विभज्यते, तथा भगवानपि, नानाशास्त्रमार्गैः उपगम्यमानः, एक एव। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहमनेः संयमेन, कर्मत्यागेन च; योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिव्यवस्थितेन धर्मेण, निवृत्तिधर्मेण च, आत्मतत्त्वावबोधनिष्ठया, दृढवैराग्येण च, सगुणं निर्गुणं च भगवन्तं स्वात्मदर्शनात् प्राप्नोति। चतुर्विधः भक्तियोगः मया ते वर्णितः, यश्च, कालः अव्यक्ते प्रविष्टः, प्राणिषु नश्यति। अज्ञानकर्मजनिताः जीवस्य बहुविधाः संसारचक्राणि, यत्र आत्मा प्रविश्य अपि, स्वमार्गं न वेत्ति। एतद् कदापि दुष्टाय, अशान्ताय, अभिमानिने, द्वेषिणे, बाह्यधर्मे स्थिताय च न शिक्षयेत्। लोभिने, गृहेषु मनः स्थिराय, मय्यभक्ताय, मदीयभक्तद्वेषिणे च न कदापि शिक्षयेत्। यः तु श्रद्धालुः, भक्तः, यतात्मा, अमत्सरी, सर्वभूतहितः, सेवायां उत्सुकः—तस्मै एष उपदेशः दीयेत। विरक्तस्य, शान्तचित्तस्य, अमत्सरस्य, शुद्धस्य, मम प्रियतमस्य च, एष ज्ञानोपदेशः कार्यः। हे मातः, यः कश्चन श्रद्धया एतत् शृणोति, वा मयि मनः निवेश्य पठति, स नूनं मम पथं प्राप्नोति। श्रीशुक उवाच—एवं भगवतः सुन्दरतमं वचनं श्रुत्वा, गोप्यः विरहजनितं दुःखं विसृज्य, तदुपस्थित्या सर्वकामाः समभवन्। तत्र गोविन्दः, भक्तिप्रपूर्णाभिः, हृष्टाभिः, स्त्रीरत्नभिः परिवृतः, तासां बाहुयुग्मैः परिष्वक्तः, रासक्रीडां आरब्धवान्। रासोत्सवः आरब्धः, गोपीमण्डलैः शोभितः, योगेश्वरः कृष्णः, प्रतियुग्मयोः मध्ये स्थितः। तासां मध्ये प्रविश्य, स्त्रीभिः ग्रीवायाः निकटे आकृष्य, यः पश्येत्, स नभसि शतशः विमानानि सञ्जातानि इति मन्येत। देवाः स्वपत्नीभिः सहिताः, हर्षवेगात् मनांसि हृतानि, दृष्ट्वा, दुन्दुभीन् अप्यवदन्त, पुष्पवृष्टिः अपातत्, गन्धर्वपतयः पत्नीजनेन सह भगवत्पुण्यकीर्तिं गायन्ति स्म। रासमण्डले तासां कङ्कणनूपुरघण्टानां शब्दः, प्रियजनैः सह, सञ्जातः। तत्र देवकीपुत्रः भगवान्, सुवर्णरत्नेषु महामणिरिव, विशेषेण विराजते स्म। पादाघातैः, भुजलीलया, सस्मितावलोकनैः, भ्रूलीलया, कपोलदेशे लोलकुण्डलैः, स्विन्नकेशपाशैः, कृष्णपत्नीः गीतानि गायन्त्यः, मेघमण्डले विद्युतः इव शोभन्ते स्म। नृत्यन्त्यः, उच्चस्वरं गायन्त्यः, कामोत्कण्ठितकण्ठ्यः, कृष्णस्पर्शसुखात् प्रमोदिताः, प्रियाः गीतैः तं देशं पूरयन्ति स्म। एका मुकुन्देन सह, स्वगीतं तस्य गीतं च सम्यक् मिलयन्ती, तेन स्नेहसंयुत्या 'शोभनं शोभनम्' इति सत्कृत्य, पुनः पुनः गायन्ती, तेन महतीं कृपां लब्धवती। एका रासक्रीडया क्लान्ता, मुषितकङ्कणमालिका, मुषितमाल्ययुता, गदायुधस्य स्कन्धे भुजं विश्राम्य स्थापयामास। अपराऽपि कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिना, चन्दनाङ्कितेन भुजेन, नासिकायाः समीपे आनन्देन स्पृष्ट्वा, तं चुंबितवती। अन्याऽपि, नृत्यविलसितकुण्डलच्छायया कपोलं शोभयन्ती, स्वकपोलं तस्य कपोले न्यस्य, निजं ताम्बूलं तस्मै दत्तवती। एका, नृत्यगीतपरायणा, नूपुरकञ्चुकध्वनिना, क्लान्ता, अच्युतस्य पद्महस्तं, तस्य समीपे स्थितस्य, स्तनयोरुपरि विश्राम्य स्थापयामास। गोप्यः, अच्युतं स्वप्रियं, श्रीः एकपतिं, ग्रीवायाः परिष्वज्य, गीतानि गायन्त्यः तेन सह रमन्ते स्म। पद्मकुण्डलधारिण्यः, केशपाशैः, स्विन्नकपोलैः, मुखप्रभया, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, गोप्यः भगवता सह, मृगदावने भ्रमरगणगीतैः, मुषितमाल्यकेशपाशाः, ननृतुः। एवं, आलिङ्गनैः, हस्तस्पर्शैः, स्नेहदृष्टिभिः, हास्यविलासैः, श्रीपतिः वृजाङ्गनाभिः सह क्रीडया तुष्टिं प्राप, यथा बालः स्वप्रतिबिम्बेन क्रीडति। तस्याङ्गस्पर्शसुखसंप्लुताः वृजाङ्गनाः, विस्रस्तकेशवस्त्रकञ्चुकाः, यत्पतितं तद् यथावत् संगृह्णातुं न शेकुः, कुरुश्रेष्ठ, प्रस्रस्तमाल्याभरणाः। कृष्णस्य लीलां दृष्ट्वा, दिव्याङ्गनाः अपि मोहिता, कामाभिभूताः, चन्द्रमाः च गणैः सह विस्मितः अभवत्। भगवान्, आत्मारामोऽपि, यावत् गोपीसंख्या, तावत्स्वरूपाणि धारयन्, ताभिः सर्वाभिः स्वेच्छया रमते स्म। ताः अधिकक्रीडया श्रान्ताः सन्, करुणया, स्नेहपूर्णया, शान्तहस्तेन तासां मुखानि मृदु सममार्जयत्, हे प्रिय।