भगवान् श्रीकृष्णः गोपीभ्यः स्नेहपूर्वकं भाषमाणः उवाच – “हे प्रियाः, यूयं दुर्बलाः मम कृते स्वधर्मान् लोकवेद्यांश्च परित्यज्य मां सेवितवन्त्यः, मम प्रत्यक्षपूजनं कुर्वन्त्यः अपि अहं स्वयमेव आत्मानं गोपयामि, अतः यूयं मम अस्य व्यवहारस्य मन्युः न कर्तव्यः। यूष्माकं निर्मलस्य प्रेम्णः प्रतिदानं मम सामर्थ्ये नास्ति, अपि च यदि स्वर्गजीवनपर्यन्तमपि प्रयत्नं कुर्याम्। ये मां गृहनिबन्धान् दृढान् छित्वा सम्यग्भक्त्या सेवितवन्तः, तेषां पुण्यकर्माणि एव यूष्माकं फलानि भवन्तु।” एवं श्रीभगवता गोपीसंवादपर्यन्ते तृतीयद्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां प्रथमभागे दशमस्कन्धस्य नाम्ना “गोपीपरितोषणम्” इति प्रसिद्धः अस्ति। भगवान् पुनरुवाच – “यदा भक्तिरूपेण योगः भगवति वासुदेवे सम्यग् उपनियतः भवति, तदा शीघ्रमेव वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय उदेति। यदा पुरुषस्य मनः इन्द्रियवृत्त्या विषयेभ्यः सुखदुःखयोः भेदं न गृह्णाति, तदा सः स्वयमेव आत्मानं असङ्गं समदर्शिनं त्यागी च पश्यति, परं पदं प्राप्नोति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः च; एक एव भगवान्, दृश्यादिभिः पृथक् इव प्रतीयमानः। सम्पूर्णयोगेन योगी यावत् वियोगं प्राप्नोति, तावत् एव सर्वविषयेषु वैराग्यं प्राप्नोति। एकं ज्ञानं बहिःप्रवृत्तेन्द्रियैः मायया विषयरूपेण प्रतीयते, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं प्रतितिष्ठति। यथा महत्तत्त्वं अहङ्काररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च स्वयम्भूत्वा एकादशधा ब्रह्माण्डरूपेण संसारस्य कारणं भवति, एवं योगाभ्यासेन श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं यः योगी समाहितचित्तः असङ्गः समदर्शी च, सः एतद् एव पश्यति। एवं ब्रह्मदृष्टिं गूढं ज्ञानं मया उक्तम्, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विज्ञायते। यथा एकः पदार्थः बहुगुणयुक्तः अपि इन्द्रियद्वारैः पृथग् इव दृश्यते, तथैव भगवान् अपि विविधशास्त्रमार्गैः उपगम्यमानः अविभक्तः एव। कर्मणा, यज्ञेन, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियनिग्रहः, मनोनिग्रहः, कर्मत्यागेन च – एतेन योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणधर्मेण च, आत्मदर्शनसाक्षात्कारात् दृढवैराग्येण च, गुणयुक्तं निर्गुणं च भगवान् आत्मदर्शिना प्राप्यते। चतुर्विधं भक्तियोगस्वरूपं मया वर्णितम्; यच्च कालः अव्यक्ते प्रविष्टः सन् जीवेषु नश्यति, तदपि उक्तम्। अज्ञानकर्मभ्यां प्रवृत्तः आत्मनः संसारचक्रविवर्धनः, यत्र आत्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न जानाति। एतद् गूढज्ञानं दुष्टाय, असंयताय, गर्विणे, द्वेषिणे, छद्मधारिणे, लोभिने, गृहमग्नचित्ताय, मयि अनन्यभक्ताय, मद्भक्तद्वेषिणे च कदापि न उपदेष्टव्यम्। श्रद्धालवे, भक्ताय, संयताय, अमत्सराय, सर्वभूतहिताय, सेवायाः उत्सुकाय, वैराग्ययुक्ताय, प्रशान्तचित्ताय, अमत्सराय, शुद्धाय, मम प्रियतमाय च एतद् उपदेष्टव्यम्। यः कश्चन एतदेकवारं श्रद्धया शृणोति, वा मयि एकचित्तः पठति, सः नूनं मम मार्गं प्राप्नोति।” एवमुक्ते, श्रीशुकः उवाच – “यदा गोप्यः भगवतः सुन्दराणि वचनानि श्रुत्वा, तदा ताः विरहजनितदुःखं विसृज्य, साक्षात् तद्वदनदर्शनसंपूर्णकामाः अभवन्। ततः गोविन्दः तासां मध्ये, ताभिः समन्तात् परिवृतः, रसनृत्यक्रीडां आरब्धवान्। रम्याभिः गोपीभिः परस्परमालिङ्गनाभिः मणिनिवहश्रियः इव ताः समन्तात् रसनृत्ये सन्नद्धाः आसन्, योगिनां पतिः कृष्णः तासां मध्ये मध्ये स्थितः। तासां मध्ये प्रविश्य, भगवान् ताः ग्रीवाभिः आलिङ्ग्य स्थितः, यं दृष्ट्वा आकाशे शतशः विमाननिवहान् समाकीर्णान् इव जनाः मन्यन्ते स्म। देवाः स्वपत्नीभिः सहिताः, उत्कण्ठया हृतचित्ताः, तद् दृश्य, मृदङ्गादीनां शब्दः अभवत्, पुष्पवृष्टिः अपतत्, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः साकं तस्य निष्कलङ्ककीर्तिं गायन्तः। रसमण्डले गोपीभिः सहितः प्रियैः कङ्कणनूपुरघण्टानां निनादः अभवत्। तासां मध्ये देवकीसुतः श्रीकृष्णः महामारकतमणिरिव सुवर्णरत्नेषु अतीव शोभमानः आसीत्। पादताडनैः, बाहुविक्षेपैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूविलासैः, लोलकुण्डलैः कपोलस्पर्शैः, स्रस्तमुक्तावलीभिः स्वेदबिन्दुपूर्णकेशपाशैः, कृष्णपत्नीः गीतानि गायन्त्यः, मेघमण्डले विद्युदिव शोभमानाः आसन्। नृत्यन्त्यः, उच्चैः गायन्त्यः, रागेण कण्ठं पीनयन्त्यः, कृष्णसंस्पर्शसुखेन प्रमोदिताः, प्रियाः गीतैः सर्वं देशं पूरयन्त्यः। एका गोपी मुकुन्देन सह गीतं सम्यग् सन्धाय, तेन स्नेहेन सत्कृता, “साधु साधु” इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गायन्ती, तेन विशेषतः अनुगृहीता। एका रसनृत्यक्लान्ता, स्रस्तकङ्कणमालतीमाला, गदाधरस्य स्कन्धे भुजं निवेश्य स्थितवती। अन्यया कृष्णस्य नीलोत्पलसुरभिणा चन्दनाङ्कितेन भुजेन नासिकायाः समीपे आनन्देन चुम्बितम्। अन्यया नृत्यक्रीडया विक्षिप्तकुण्डलदीप्तकपोलया, कपोलं तस्य कपोलसंलग्नं कृत्वा, स्वचर्वितं ताम्बूलं दत्तम्। एका गायन्ती नृत्यन्ती च, नूपुरमेखलानिनादेन, श्रान्ता सन्ती, अच्युतस्य पद्महस्तं स्ववक्षसि विश्रामाय न्यधत्त। एवं श्रीः पतिं प्राप्तवत्यः गोप्यः, तं ग्रीवाभ्यां आलिङ्ग्य, गीतानि गायन्त्यः तेन सह रमन्त्यः। पद्मकुण्डलैः, स्वेदस्निग्धकेशपाशैः, शोणितकपोलैः, उज्ज्वलमुखैः, कङ्कणनूपुरध्वनिभिः, स्रस्तमाल्यैः, भ्रमरनिनादयुक्ते व्रजवनान्तरे, गोप्यः भगवता सह नृत्यन्त्यः। एवं आलिङ्गनैः, हस्तस्पर्शैः, स्नेहावलोकनैः, हासविलासैः, प्रमदस्मितैः, लक्ष्मीपतिः व्रजसुन्दरीभिः सहितः बालकः स्वप्रतिबिम्बे यथानन्दं कुर्वन् इव, ताः सर्वाः आनन्दयत्।