भगवान् गोपीभ्यः स्नेहपूर्वकं समुपवर्णयन् इत्येवमाह—“अहो, प्रियासख्यः, अहं तेषां प्रियाणां भक्तिमपि न पश्यामि, ये मां स्नेहयन्ति; यथा दरिद्रः कश्चन धनं लब्ध्वा ततः पुनर्लब्धधनं नष्टं दृष्ट्वा तस्मिन्नेव चिन्तामग्नः, अन्यन्न न जानाति, तथैव अहम्। भोः दुर्बलाः, यूयं मम सेवायै लोके वेदेषु च विहितं धर्मं परित्यज्य मां सम्पूज्य, ममैकान्तिन्यैव यतन्ते; तथापि अहं स्वयमेव अदृश्यः भवामि, अतः मयि मन्युः न कर्तव्यः, हे प्रियासख्यः। यूयं या निष्कलङ्का भक्तिः मां प्रति कृतवत्यः, तामहं न देवजीवितेनापि प्रतिपूर्तुं समर्थः; ये गृहबन्धनानि दृढानि भित्त्वा मां स्नेहयन्ति, तेषां पुण्यकर्माणि एव वः फलानि भवन्तु।”—इति भगवान् गोपीभ्यः सांत्वनं ददौ। एवं त्रिंशद्विंशतितमं प्रकरणं समाप्तम्, यत्र गोपीसान्त्वनं नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायाम्। भगवान् पुनराह—“यदा भक्तियोगरूपा भक्ति भगवति वासुदेवे समाहिताऽस्ति, तदा शीघ्रमेव वैराग्यं ज्ञानं च जायते, येन ब्रह्मसाक्षात्कारः सिध्यति। यदा मनः इन्द्रियवृत्त्या सुखदुःखादिषु विषयेभ्यः भेदं न गृह्णाति, तदा स एव क्षणे आत्मानं आत्मना विविक्तं पश्यति, सर्वेषु समदर्शी, सङ्गरागद्वेषरहितः, परं पदं प्राप्नोति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स एव भगवाञ्शब्दाद्युपलक्षणेषु भिन्नरूपेण दृश्यते। केवलं योगेन, यथायोग्यं, यः यत्प्रयोजनं इच्छति, तत्तद्वैराग्यं लभते। एकमेव ज्ञानं बहिःप्रवृत्तैः इन्द्रियैः मायया विषयरूपेण प्रतियते, निर्गुणं ब्रह्म सगुणत्वेन शब्दाद्याकारं धारयति। यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिधा पञ्चधा च स्वाधीनं भवति, तस्यैकादशविधं रूपं ब्रह्माण्डं भवति, यतः जगत्सम्भवः। एतद् एव श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन निरन्तरं कुर्वतः, समाहितचित्तस्य, असङ्गस्य, समदर्शिनः, दृश्यम्। एवं ब्रह्मदर्शनरूपं गूढं ज्ञानं उक्तम्, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विविच्यते। यथा एकः पदार्थः गुणैः बहुभिः उपलभ्यते, तथापि अविभक्तः, इन्द्रियद्वारैः पृथक् पृथक् ज्ञायमानः; एवं भगवाञ्शास्त्रभेदेनोपलभ्यमानः अपि अविभक्त एव। कर्मणा, यज्ञेन, दानेन, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहेण, कर्मत्यागेन च; योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणेन धर्मेण, आत्मतत्त्वदर्शनेन, दृढवैराग्येण च, गुणसगुणयोः भगवाञ्श्चात्मदर्शिना प्राप्यते। चतुर्विधः भक्तियोगो मया वर्णितः, यश्च कालस्य प्रवेशेऽव्यक्ते नश्यति। अज्ञानकर्मसमुत्थानि जीवस्य जन्ममरणपरम्पराणि, यत्र आत्मा प्रविश्यापि स्वमार्गं न वेत्ति। एतद् दुष्टाय, अशान्ताय, अभिमानिने, द्वेषाय, बाह्यधार्मिकाय, न कदापि वक्तव्यम्। लोभिने, गृहेषु सङ्गाय, मयि अनन्यभक्ताय, भक्तद्वेषिणे च न कदापि वक्तव्यम्। यः तु श्रद्धावान्, भक्तिमान्, दम्यः, अमत्सरी, सर्वभूतहितः, सेवायां उत्सुकः—तस्मै एषा विद्या दीया। यः बहिर्वैराग्ययुक्तः, शान्तचित्तः, अमत्सरी, शुद्धः, मम प्रियतमः—तस्मै अपि। हे मातः, यः कश्चित् श्रद्धया एकवारं शृणोति, वा मयि मनः समाहित्य पठति, स मम पथं अवश्यं प्राप्नोति। एतस्मिन् काले, श्रीशुक उवाच—एवं भगवानः रम्यतमं वचनं श्रुत्वा, गोप्यः विरहजनितं दुःखं विसृज्य, तस्य सन्निधौ सर्वकामाः अभवन्। तत्र गोविन्दः, गोपिकाजनसमवृतः, रसमण्डलं आरब्धवान्, ताः परमरत्नवत्सु स्त्रीषु, परस्परं बाहुभिः आलिङ्ग्य समुत्सुकाः आसन्। रासोत्सवः आरब्धः, गोपीमण्डलैः शोभितः, तत्र योगेश्वरः कृष्णः प्रत्येकयोः मध्ये स्थितः। स तासां मध्ये प्रविश्य, ताः ग्रीवाभिः आलिङ्ग्य, यः पश्येत्, स आकाशे शतशः विमानानि संचरन्ति इति मन्येत। देवाः स्वपत्नीभिः सह, उत्कण्ठया मनांसि आकृष्टानि कृत्वा, तं दृष्टुम् आगच्छन्; तदा दुन्दुभयः निनदन्, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गान्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलकीर्तिं गायतः। रसमण्डले तासां कङ्कणनूपूरघण्टानां निनादः, प्रियैः सह, उत्पन्नः। तासु मध्ये देवकीसुतः प्रभुः, महापन्नगमणिरिव सुवर्णरत्नेषु, विशेषेण विराजमानः। पदाघातैः, बाहुप्रच्छालनैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूविलासैः, श्रोत्रस्पृष्टकुण्डलैः, स्वेदसिक्तमुक्तकेशैः, कृष्णपत्नीभिः गीतं गायमानाभिः, ताः मेघमण्डले विद्युतः इव शोभन्ते स्म। नृत्यन्त्यः, गीतरवसमुन्नतकण्ठाः, कृष्णस्पर्शसुखनिर्वृताः, प्रियासः, गीतं गायन्त्यः तं प्रदेशं पूरयामासुः। काचित् मुकुन्देन सह गीतं कुशलतया संयोज्य, तेन स्नेहेन 'साधु साधु' इति सत्कृता, पुनः पुनः गायन्ती, तेन विशेषं स्नेहम् अलभत। काचित् रासविलासात् श्रान्ता, शिथिलकङ्कणा, मल्लिकामालया भूषिता, गदाधरस्य स्कन्धे भुजं विश्राम्य स्थापयामास। काचित् कृष्णस्य नीलोत्पलगन्धिना चन्दनाङ्कितेन भुजेन नासिकां स्पृशन्ती, हर्षात् तं चुंबितवती। अन्या, नृत्यमानायाः स्वकुण्डलविलासेन गण्डस्थले शोभमानया, कृष्णगण्डं गण्डेन स्पृशन्ती, तं स्वचर्वितां ताम्बूलं दत्तवती। काचित् नृत्यगीतक्लान्ता, नूपुरकाञ्चीक्वणितेन, समीपस्थस्य अच्युतस्य पद्महस्तं स्वस्तनयोरुपरि विश्रामाय स्थापयामास। गोप्यः, अच्युतं लक्ष्मीपतिं प्रियं प्राप्ताः, बाहुभिः ग्रीवायाम् आलिङ्ग्य, गायन्त्यः तेन सह रमन्ते स्म। पद्मकुण्डलाभिः, विकचकेशपाशैः, स्वेदप्रभाभिरलंकृतगण्डाभिः, ताम्रमुखाभिः, कङ्कणनूपूरध्वनिभिः, सन्दृष्टमाल्यशिरोभिः, गोप्यः भगवता सह नृत्यन्त्यः, मत्तभृङ्गगुञ्जितेन गोष्ठवनान्तरे, विशेषेण शोभन्ते स्म।