श्रीभगवान् गोप्यः सम्बोध्य एवं अवोचत्—यः स्वार्थाय परस्परं स्नेहं कुर्यात्, तस्य मित्रत्वं भवति, किन्तु तत्र न स्नेहः न धर्मः, केवलं स्वलाभाय एव। यः तु अननुरक्तेषु अपि अनुरागं कुर्यात्, यथा दयालु माता, तस्य दोषः नास्ति; तत्र स्नेहः धर्मः च उत्तमौ। केचन तु अनुरक्तेषु अपि अनुरागं न कुर्वन्ति, अननुरक्तेषु तु किम्; ते स्वात्मन्येव तुष्टाः, पूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धेषु अनादरवन्तः च। अहं तु, हे मित्राणि, अनुरक्तेषु अपि भक्तेः कारणेन अनुरागं न करोमि; यथा दरिद्रः धनं लब्ध्वा तद्वियोगे तत्रैव मनः योजयति, अन्यत् न जानाति। अतः, यूयं दुर्बलाः, मम सेवायै लोकधर्मं शास्त्रधर्मं च त्यक्त्वा मां उपास्य, अहं तु आत्मानं गुप्तवान्; अतः, हे प्रियाः, युष्माकं मनसि क्रोधः न भवेत्। युष्माकं निष्कलङ्कं भक्तिं अहम् अपि देवजीवनं यावत् प्रत्युपकर्तुं न शक्नोमि; ये गृहनिगडं छित्वा मां अनुरज्य, तेषां पुण्यैः एव युष्माकं फलम् अस्तु। एवं तृतीयदशाध्यायस्य 'गोप्याः सान्त्वनम्' नामकः अध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसशास्त्रे, प्रथमभागे। यदा भक्तिरूपेण योगः भगवान् वासुदेवाय क्रियते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च उत्पद्यते, यद् ब्रह्मज्ञानाय नेतुम् शक्यते। यदा चित्तं इन्द्रियवृत्त्या वस्तुषु सुखदुःखभेदं न गृह्णाति, तदा तस्मिन्नेव क्षणे आत्मानं आत्मना निर्लिप्तं पश्यति, सर्वेषु समदृष्टिं, अनङ्गीकृत्य त्यक्त्वा, परमावस्थायाम् स्थितः भवति। शुद्धं ज्ञानं एव परं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; एकः एव भगवान्, वस्तुभेदादिव्यवस्थायां पृथक्त्वेन दृश्यते। एतावता पूर्णयोगेन योगी इच्छितं फलम् इह प्राप्नोति—सर्ववस्तुषु वैराग्यं सम्पूर्णं। एकं ज्ञानं बहिर्मुखैः इन्द्रियैः मायया वस्तुरूपेण दृश्यते—निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं धारयति। यथा महत् तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिधा पञ्चधा च, स्वाधीनं, एकादशधा च, ब्रह्माण्डरूपेण जगत् उत्पद्यते। एतत् तु श्रद्धया भक्त्या च योगं सततं कुर्वतः, एकचित्तस्य, निर्लिप्तस्य, वैराग्यदृष्ट्या पश्यतः, साक्षात् दृश्यते। एषा गम्भीरज्ञानं ब्रह्मदृष्टिः वक्ता, यस्य द्वारा प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विज्ञायते। यथा वस्तु गुणानां बहित्वेन इन्द्रियद्वारैः पृथग् दृश्यते, तथैव भगवान् शास्त्रमार्गैः पृथग् उपलभ्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियनिग्रहणेन, मनोनिग्रहणेन, कर्मत्यागेन—योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, धर्मेण, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणेन, आत्मतत्त्वज्ञानात्, दृढवैराग्येन, गुणयुक्तेन निर्गुणेन च, आत्मदृष्ट्या भगवतः प्राप्तिः भवति। चतुर्विधं भक्तियोगं मया युष्माकं वर्णितम्; यः कालः अव्यक्ते प्रविष्टः तदा जीवेषु नष्टः भवति। अज्ञानकर्मजनितः जीवस्य संसारचक्रः, यत्र आत्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न जानाति। एतत् कदापि दुष्टाय, शिष्टाय, गर्विष्टाय, द्वेषिणे, धर्माभासाय न वक्तव्यम्। लोभाय, गृहवासिनः मनसि लीनाय, अनभक्ताय, भक्तद्वेषिणे अपि न वक्तव्यम्। श्रद्धालु, भक्त, यत, निरद्वेष, सर्वभूतहित, सेवायां उत्सुकः—एषु एव दातव्यम्। वैराग्यवान्, शांतचित्तः, निरद्वेषः, शुद्धः, यस्य अहम् अत्यन्तप्रियः—एष्येव दातव्यम्। हे माता, यः कश्चित् श्रद्धया एतत् शृणोति, वा मयि मनः स्थापयित्वा पठति, स मम पथं निश्चितं प्राप्नोति। ततः श्रीशुकः उवाच—एवं भगवान् वचनं श्रुत्वा, गोप्यः तद्विरहजनितं दुःखं विसृज्य, तस्य सन्निधौ सर्वकामाः सन्तुष्टाः। तत्र गोविन्दः रासविलासं आरब्धवान्, भक्तिपूर्णाः हृष्टाः गोप्यः तं परिवृत्य, स्त्रीरत्नानि यथा, परस्परं बाहुभिः आलिङ्ग्य स्थिताः। रासोत्सवः आरभ्य, गोप्यः वृन्दं शोभितं, योगेश्वरः कृष्णः प्रतियुग्मं मध्ये स्थितः। तासु मध्ये प्रविश्य, ताः ग्रीवया आकृष्य, यः पश्येत्, स आकाशे शतशः विमानानि कल्पयेत्। देवाः स्वपत्नीभिः सह, उत्सुकचित्ताः, तं निरीक्षन्ते; ततः मृदङ्गाद्यः नादः, पुष्पवृष्टिः, गन्धर्वनाथाः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलकीर्तिं गायन्ति। रासमण्डले गोप्यः कङ्कणकिङ्किणीजलनादैः, प्रियैः सह, महान् शब्दः उत्पन्नः। तासु मध्ये देवकीनन्दनः भगवान् अत्यन्तं शोभते, यथा महान् मरकतः सुवर्णरत्नेषु। तासां चरणनर्तनैः, बाहुविक्षेपैः, हास्यदृष्टिभिः, भ्रूविलासैः, मण्डलितकुण्डलैः कपोलस्पर्शैः, शिथिलचिकुरैः स्वेदसिक्तैः, कृष्णपत्नीभिः गीतं गायन्ती, मेघमण्डले विद्युत् इव शोभन्ति। नृत्यन्त्यः, गीतं उच्चैः, कामेन कण्ठः अरुणः, कृष्णस्पर्शेन हृष्टाः, प्रियाः गीतं गायन्ति, तद् स्थलम् गीतैः पूर्णम्। एकया मुकुन्देन सह गीतं सम्यक् संयोजितम्; तया स्नेहेन सम्मानिता, 'साधु साधु' इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गायन्ति, स च ताम् अतिशयेन अनुगृह्णाति। एकया, रासक्रीडायाः श्रान्तया, शिथिलकङ्कणमालया, जाम्बीरमालया, गदाधरस्य स्कन्धे बाहुः विश्रान्तः। अन्यया, कृष्णस्य नीलोत्पलसुगन्धिना चन्दनलिप्तेन बाहुना, नासिकायाः समीपं आनयित्वा, हर्षेण आलिङ्ग्य, तं चुम्बति। अन्यया, नर्तनात् प्रक्षिप्तकुण्डलदीप्तिकपोलया, कपोलं तस्य कपोलं स्पृशति, तं च स्वखादितं ताम्बूलं ददाति। एवं भगवान् गोप्यः सह रासोत्सवे आनन्दं वितरन्, तासां भक्त्या, प्रेम्णा, उल्लासेन च, दिव्यं विलासं प्रकटयति।