गोप्यः तं कामदं श्रीकृष्णं हास्यैः, विलासविलोकनैः, भ्रूविलासैः च सादरं पूजयन्त्यः, हस्तौ तस्य ऊरुस्थले निधाय तस्य पादौ स्पृशन्त्यः, किंचित्क्रोधमिव प्रकटयन्त्यः स्तुतिभिः तं सम्पूजयन्। ताः गोप्यः ऊचुः—"कोऽपि प्रियं प्रियं प्रति प्रीतिं करोति, अन्यः तद्विपरीतं, केचित् न कञ्चन प्रियताम् उपयुञ्जते। एतस्मिन् विषये, हे महाभाग, कः मार्गः सम्यक्?" इति। श्रीभगवान् प्रोवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रीतिं करोति, तत्र मैत्री स्यात्, न तु स्नेहः न धर्मः; यतः तत्र केवलं स्वार्थः एव। यः तु अप्रियमपि प्रियं प्रति स्नेहं करोति, यथा माता पितरौ पुत्रे, तत्र दोषाभावः, स्नेहः धर्मश्च उत्तमौ। केचिद् तु प्रियं प्रति अपि न स्नेहं कुर्वन्ति, अप्रियम् अपि किमुत; ते आत्मतृप्ताः, आत्मारामाः, कृतघ्नाः, ज्येष्ठेषु अनादरिणः। अहं तु, हे सख्यः, युष्मासु प्रीतिमत्सु अपि न स्नेहं करोमि, युष्माकं भक्त्यर्थम्; यथा कश्चन दरिद्रः धनं प्राप्य तत् पुनः नष्टं दृष्ट्वा तस्मिन्नेव मनसा मग्नः अन्यं न जानाति। एवं, हे दुर्बलाः, युष्माभिः मम कृते लौकिक-शास्त्रीयधर्माः परित्यक्ताः, मम सेवायै; युष्माभिः प्रत्यक्षं मां पूज्यमानेऽपि, अहं स्वयम् आत्मानं गुहयामि, तस्मात् न रोषः कर्तव्यः, हे प्रियतमा। अहं युष्माकं निर्मलां भक्तिं न देवजीवितेनापि प्रतिपूर्तुं शक्नोमि; ये मां गृहबंधनानि दृढानि भित्त्वा प्रीत्या सेवितवन्तः, तेषां पुण्यकर्माणि एव युष्माकं फलम् अस्तु।" एवं तु त्रयस्त्रिंशदधिकद्वात्रिंशत्तमेऽध्याये 'गोप्यः सान्त्वनं' नामकं प्रथमार्धे दशमे भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां समाप्तम्। यदा भक्तिरूपः योगः भगवति वासुदेवस्य समर्प्यते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय जनयति। यस्य मनः इन्द्रियव्यापारेण सुखदुःखयोः विषये न किंचन भेदं गृह्णाति, तदा सः स्वयमेव आत्मानं निरपेक्षं समं पश्यति, त्यागाभावेन परं पदं प्राप्नोति। शुद्धं ज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स एव भगवाञ् एकत्वेन दृश्यते, विषयानां भेदेन पृथगिव प्रतीयमानः। एतावता योगेन युक्तः योगी यत्र इच्छितं फलम् प्राप्नोति—सर्वेषु वस्तुषु पूर्णवैराग्यम्। एकमेव ज्ञानं बहिर्मुखैः इन्द्रियैः मायया विषयरूपेण प्रतीयते, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं भवति। यथा महत्तत्त्वं अहङ्काररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च स्वाधीनं भवति, तस्यैव एकादशविधं रूपं ब्रह्माण्डरूपेण जगदुत्पत्तेः कारणम्। एतत् सर्वं सः पश्यति, यो श्रद्धया भक्त्या च योगं साततम् आचरति, एकाग्रचित्तः, निरपेक्षः, समदर्शी। एवं ब्रह्मदर्शनरूपं गुह्यं ज्ञानं उक्तं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेक्तुं शक्यते। यथा एकः पदार्थः अनेकेषु गुणविषयेषु इन्द्रियद्वारेण पृथगिव दृश्यते, तथैव भगवाञ् अपि नानाशास्त्रमार्गेण उपलभ्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, कर्मत्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माभ्यां, आत्मतत्त्वविज्ञानात्, दृढवैराग्याच्च—एवं गुणयुक्तं निर्गुणं च भगवन्तं स्वात्मदर्शी प्राप्नोति। चतुर्विधं भक्तियोगं मया वर्णितं, यत् कालाभावे जीवेषु लीयते। अनेके जन्ममृत्युचक्राणि अज्ञानकर्मजन्यानि, यत्र आत्मा प्रविश्य स्वमार्गं न जानाति। एतत् दुष्टाय, असंयताय, अभिमानिने, द्वेषिणे, बाह्यधार्मिकाय च न कदापि उपदेष्टव्यम्। लोभिने, गृहमग्नचित्ताय, मद्भक्तिहीनाय, भक्तद्वेषिणे च न कदापि। श्रद्धालवे भक्ताय, संयताय, अमत्सराय, सर्वभूतहिताय, सेवाकाङ्क्षिणे च एष ज्ञानं दातव्यम्। विरक्ताय, शान्तचित्ताय, अमत्सराय, शुद्धाय, यस्याहं प्रियतमः, तस्मै दातव्यम्। हे मातः, यः कश्चन श्रद्धया एतत् एकवारं शृणोति, वा मयि मनसा एतत् पठति, सः मम मार्गं निश्चितं प्राप्नोति। एवमुक्त्वा, श्रीशुकः उवाच—एवं भगवानः श्रीकृष्णस्य मधुरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः विरहजं दुःखं विसृज्य, तस्य सन्निधौ सर्वकामसमृद्ध्याः अनुभूय, तुष्टाः अभवन्। तत्र गोविन्दः, परमसौन्दर्ययुक्ताभिः, प्रेमपूर्णाभिः, रमणीयाभिः गोपीभिः परिवृतः, रासक्रीडां प्रारब्धवान्। रासोत्सवः गोपीमण्डलैः भूषितः, योगिनां नाथः कृष्णः प्रतियुग्मे मध्ये स्थितः, आरब्धः। सः तासां मध्ये प्रवेश्य, कण्ठे आलिङ्ग्य, ताः स्वसमीपं आकृष्य, यः पश्येत्, सः आकाशे शतशः विमानानि संकुलानि इव मन्येत। देवा देवपत्नीभिः सह, उत्कण्ठया मनसा आकृष्टाः, तं विलोकयन्ति; तदा मृदङ्गादीनि नादयन्ति, पुष्पवृष्टिः पतति, गन्धर्वपतयः पत्नीसहिताः तस्य निर्मलकीर्तिं गायन्ति। रासमण्डले कङ्कणनूपूरघण्टानां निनादः, प्रियैः सह गोपीभिः उत्पन्नः। तत्र देवकीपुत्रः भगवान् महापन्नगमणिरिव सुवर्णरत्नमध्यस्थः प्रज्वलमानः। ताः कृष्णपत्नीः पादाघातैः, बाहुविक्षेपैः, स्मितविलोकनैः, भ्रूविलासैः, कपोलस्पृष्टकुण्डलैः, स्वेदसिक्तमुक्ताबन्धैः, गीतैः सह नृत्यन्त्यः, मेघमण्डलमध्ये विद्युत् इव शोभन्ते। नृत्यन्त्यः, उन्नतस्वराः, कामोत्कण्ठया कण्ठमण्डलैः रक्ताः, कृष्णसंस्पर्शसुखेन प्रमुदिताः, गीतैः तं देशं पूरयन्ति। काचित् मुकुन्देन सह गीतं सम्यक् मिलयन्ती, तेन स्नेहात् "साधु साधु" इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गायन्ती, तेन महतीं कृपां प्राप। अन्यया रासात् श्रान्तया, मृदुलकङ्कणमुक्तया, मल्लिकामालया च, भुजः गदाधरस्य स्कन्धे निविष्टः।