तत्र गोपीनां सभायां भगवान् स्वामी योगिनां हृदयं आसाद्य उपविष्टः, त्रैलोक्यलक्ष्म्याः एकमात्रनिवासरूपेण विभूषितः, गोपीभिः पूजितः स्फुरति स्म। तं कामोत्पादकं भगवानं गोप्यः हास्येन, लीलावलोकनैः, भ्रूविलासैः, तस्य चरणान् स्पर्शयित्वा, हस्तान् तस्य ऊरुषु स्थापयित्वा, स्तुत्वा, किञ्चित् कृत्रिमक्रोधेन वदन्त्यः सम्मानम् अकरोत्। ताः गोप्यः ऊचुः—"यः प्रियं करोति, स तेन प्रियं प्राप्नोति; अन्यः तद्विपरीतम्; केचित् न उभयम्। त्वं, आर्य, वद, कः धर्मः?" भगवान् प्रत्युवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रियं करोति, स मित्रः; तत्र न स्नेहः, न धर्मः, केवलं स्वार्थः। यः अप्रियम् अपि प्रियं करोति, यथा दयालु माता, तत्र अनपेक्षया स्नेहः धर्मः च उत्तमौ। केचित् प्रियं प्रियं कुर्वन्तं अपि न प्रियं कुर्वन्ति, तु अपरं अप्रियम् अपि न; ते आत्मतृप्ताः, आत्मसन्तुष्टाः, कृतघ्नाः, वृद्धान् अनादृत्य। अहं तु, मित्राणि, भक्तान् अपि न प्रियं करोमि, यथा दरिद्रः धनं लब्ध्वा तद् हित्वा तस्मिन् एव चिन्तितः अन्यं न जानाति। युष्माभिः, दुर्बलाः, मम सेवायै लोकवेदधर्माः परित्यक्ताः; यद्यपि युष्माभिः प्रत्यक्षं पूजितः, अहं आत्मानं गुह्यं करोमि, अतः मम प्रियाः, न क्रुध्यत। अहं, देवजीवितेन अपि, युष्माकं निष्कलङ्कभक्तिं न प्रतिपूर्तुं शक्नोमि; ये गृहबन्धनानि दृढानि छित्वा मम प्रियं कृतवन्तः, तेषां पुण्यकर्मणां एव फलं भवतु।" एवं त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः—'गोप्याः सान्त्वनम्' इत्याख्यः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्। भगवान् पुनः उक्तवान्—"यदा योगरूपा भक्तिः भगवति वासुदेवाय समर्प्यते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय उत्पद्यते। यदा मनः इन्द्रियवृत्त्या विषयेषु सुखदुःखभेदं न गृह्णाति, तदा तस्मिन् क्षणे आत्मानं आत्मना निर्लिप्तं समं सर्वेषु, अनारोपणनिराकरणं, परमपदस्थं पश्यति। शुद्धज्ञानं एव परमब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; भगवद्रूपं एकं, विषयादिभिः पृथगिव दृश्यते। पूर्णयोगेन यावत्, युक्तः योगी इच्छितं फलम् अर्हति—सर्ववस्तुवैराग्यम्। एकं ज्ञानं, बहिरिन्द्रियैः, मायया विषयरूपं प्रपद्यते—निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं धारयति। यथा महत्तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं स्वयम्भूत्वा एकादशरूपं विश्वाण्डं जनयति, एवं योगाभ्यासेन श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं युक्तः, समाहितचित्तः, विरक्तः, समदर्शी, तद् पश्यति। एवं गूढं ब्रह्मदर्शनं ज्ञानं उक्तं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विज्ञायते।" "यथा वस्तु गुणबहुलं इन्द्रियद्वारैः पृथग् दृष्टं न विभज्यते, तथा भगवद् विविधशास्त्रमार्गैः सम्प्राप्तः अपि नान्यः। कर्मैः, यज्ञैः, दानैः, तपसा, अध्ययनैः, नियमैः, इन्द्रियमनोनिग्रहैः, कर्मत्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, धर्मेण, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणेन, आत्मतत्त्वविज्ञानं दृढवैराग्येण, गुणात्मना निर्गुणात्मना च, आत्मदर्शिना भगवद् प्राप्तिः।" "चतुर्विधं भक्तियोगं वर्णितं, तद् अपि, यदा कालः अव्यक्तं प्रविशति, जीवेषु नश्यति। जीवस्य बहुविधं संसारचक्रम्, अज्ञानकर्मजनितम्, यत्र आत्मा प्रविश्य, स्वमार्गं न जानाति।" "एतत् कदापि दुष्टाय, अयुक्ताय, दम्भाय, द्वेषिणे, धर्माभासाय न शिक्षयेत्। लोभाय, गृहे मनः मग्नाय, मम अनन्यभक्ताय, भक्तद्वेषिणे अपि न।" "यः श्रद्धालुः, भक्तः, युक्तः, निरद्वेषः, सर्वभूतहितः, सेवासक्तः—तस्मै शिक्षयेत्। यः बाह्यविरक्तः, शान्तचित्तः, निरद्वेषः, शुद्धः, मम प्रियतमः—तस्मै।" "माता, यः श्रद्धया एकवारं शृणोति, वा मयि मनः स्थाप्य पठति, स मम मार्गं अवाप्नोति।" श्रीशुकः उवाच—एवं भगवान् वचनं श्रुत्वा गोप्यः तद्वियोगदुःखं विसृज्य, सन्निधानेन कामं प्राप्य, संतुष्टाः। तत्र गोविन्दः भक्ताभिः रम्याभिः गोप्यः, रत्नमालायाः उत्तमरत्नाभिः, बाहुमाल्यैः परिपूर्णः, रासक्रीडाम् आरब्धवान्। रासोत्सवः गोप्यः वृन्देन शोभितः, योगिनां स्वामी कृष्णः प्रत्येकयुग्ममध्ये स्थितः। तासु मध्ये प्रविश्य, कण्ठेन गोप्यः आकर्ष्य, यः तद् पश्येत्, स आकाशे शतशः विमानानि कल्पयेत्। देवाः पत्नीसहिताः, उत्कण्ठया मनः आकृष्टाः, वीक्षन्ते स्म; ततः दुन्दुभयः नादिताः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, गन्धर्वेश्वराः पत्नीसहिताः भगवतः निर्मलकीर्तिं गीतवन्तः। रासमण्डले गोप्यः प्रियैः सह कङ्कणकिङ्किणिनूपुरघोषः उत्पन्नः। तासु मध्ये देवकीपुत्रः भगवान् महापन्नगमणिरिव सुवर्णरत्नेषु स्फुरति स्म। पादाघातैः, बाहुप्रलम्बनैः, स्मितावलोकनैः, भ्रूविलासैः, कर्णकुण्डलैः गण्डस्पर्शैः, स्रस्तकेशगुच्छैः स्वेदसिक्तैः, कृष्णपत्नीः गानं कृत्वा, मेघमण्डलमध्ये विद्युत् इव द्योतन्ति। नृत्यन्त्यः, उच्चैः गीतैः, कामोत्कण्ठितग्रीवाः, कृष्णस्पर्शात् प्रमोदिताः, प्रियाः गीतं कुर्वन्ति, स्थलं गीतैः पूरयन्ति। एकया मुकुन्दसहितया गीतं तस्य गीतं सम्यक् संयोजितम्; तया स्नेहेन सम्मानिता, 'साधु साधु' इति प्रशंसिता, पुनः पुनः गीतं कृत्वा, स ताम् अत्यन्तं अनुगृह्णाति। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे प्रथमभागे गोपीरासोत्सववर्णनं समाप्यते।