सुखदुःखविमुक्तैः तासां गोप्यः परिवृतः भगवान् अच्युतः तत्र अधिकं विराजमानः अभवत्, यथा शक्तिभिः सम्पन्नः पुरुषः दीप्तिमान् दृश्यते। ताः गोप्यः स्वसुखदुःखात् विमुक्ताः सन्तः भगवंतम् अच्युतम् अनुवर्तयन्त्यः, स यमुनातटं प्रविष्टः, यत्र मल्लिका-मन्दार-पुष्पैः विकसन्ति, सुगन्धितः वातः प्रवहति, भ्रमराः गुञ्जन्ति। तत्र स्थलः शुभः अभवत्, शरदिन्दु-रश्मिभिः तमः निवारितम्, कृष्णस्य चञ्चलहस्तेन, सुमृदु-शुभ्र-रेणुना समलंकृतम्। गोप्यः, भगवतः दर्शनसुखेन हृदयदुःखं विस्मृत्य, यथा वेदाः स्वलक्ष्यं प्राप्नुवन्ति, तं प्रियं भगवन्तम् उपवेशनाय स्वस्योत्तरीयैः, स्तनरागलेखितैः, आसनं विनिर्मितवन्त्यः। तत्र भगवांश् च योगिनां हृदयेषु आसनं स्थापयित्वा, गोप्यः मध्ये विराजमानः, त्रिलोकश्रीसंपदैकनिलयस्वरूपधारी, तासां पूजितः अभवत्। ताः गोप्यः, हास्यैः, क्रीडापार्वणैः, भ्रूविलासैः, भगवन्तम् अभिवाद्य, तस्य पादौ, स्वहस्तं तस्य गोदरे स्थापयित्वा, स्पृशन्त्यः, स्तुतिपूर्वकं, किंचित् कृत्रिमकोपेन, तं प्रीतिपूर्वम् अपृच्छन्। "यः प्रेम्णा प्रेमिणं प्रत्युत्पद्यते, अन्यः तद्विपरीतं करोति, केचित् न प्रेम्णि नाप्रेम्णि; एषां मध्ये, हे महापुरुष, कः धर्मः, कः सम्यक्?" भगवान् उवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रेम्णा मित्राणि भवन्ति, तत्र न धर्मः नापि स्नेहः, केवलं स्वार्थः। यः अप्रेमिणि प्रेम्णा, यथा मातापितरः, तत्र दोषाभावः, स्नेहः धर्मः च श्रेष्ठम्। यः प्रेमिणि अपि न प्रेम्णि, तदपि अप्रेमिणि, ते आत्मतुष्टाः, आत्मन्येव पूर्णः, कृतघ्नः, वृद्धान् अनादृत्य।" "अहं तु, हे सख्यः, प्रेमिण्यपि न प्रेम्णि, तेषां भक्त्या; यथा दरिद्रः धनं प्राप्त्वा हानौ तत्र मग्नः, अन्यं न जानाति। अतः, यूयं दुर्बलाः, मम सेवायै लौकिक-शास्त्रधर्मं त्यक्त्वा, मां साक्षात् पूज्य, अहं स्वं गुहां गुप्त्वा, तद् न खिद्यत, हे प्रियाः।" "यूष्माकं निष्कलङ्कभक्तिं, देवायुः अपि न प्रतिपद्ये; ये गृहबन्धनं छित्वा मां प्रेम्णा, तेषां पुण्यैः भवेत् प्रतिफलम्।" एवं तृतीयदश अध्यायः समाप्तः, 'गोप्याः सान्त्वनम्' नाम, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्। भगवान् पुनः उवाच—"यदा भक्तिरूपा योगः भगवति वासुदेवाय समर्प्यते, तदा शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च ब्रह्मसाक्षात्काराय सञ्जायते। यदा मनः इन्द्रियवृत्त्या वस्तुषु, सुखदुःखयोः, भेदं न गृह्णाति, तदा आत्मनात्मना, अनासक्तः, समदृष्टिः, ग्रहत्यागवर्जितः, परमपदस्थः भवति।" "शुद्धं ज्ञानं एव परमं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; स एकः, वस्तुविभागाद् भिन्नः इव दृश्यते। यावत् योगेन पूर्णतया, योगी इह इच्छितं फलम् प्राप्नोति, सर्ववस्तुषु वैराग्यं। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया, वस्तुरूपेण, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं धारयति।" "यथा महत् तत्त्वं अहंकाररूपेण त्रिविधं, पञ्चविधं, स्वशासनं, एकादशविधं, अण्डरूपेण, जगत् उत्पादयति। इदं तु श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यं, एकाग्रमना, अनासक्तः, वैराग्यदृष्ट्या, पश्यति।" "एवं ब्रह्मदृष्टिं गूढं ज्ञानं उक्तम्, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेक्तुं शक्यते। यथा वस्तु गुणबहुलं इन्द्रियद्वारैः पृथग् दृष्ट्वा, विभक्तं न भवति, तथा भगवन्, शास्त्रमार्गैः विविधैः उपगम्यते।" "कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियमनोनिग्रहेण, कर्मत्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, धर्मेण, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणेन, आत्मतत्त्वज्ञानात्, दृढवैराग्येन, गुणयुक्तं गुणरहितं च भगवन्तं आत्मदृष्ट्या प्राप्नोति।" "चतुर्विधं भक्तियोगं वर्णितम्; यः समये अव्यक्ते प्रविष्टे लयं गच्छति, तत् अपि उक्तम्। जीवस्य अनाद्यविद्याकर्मजनं संसारचक्रं, यत्र आत्मा प्रविश्य, स्वमार्गं न वेत्ति।" "इदं कदापि दुष्टाय, अयुक्ताय, गर्वाय, द्वेषिणे, धर्माभासाय न दीयेत्। लोभाय, गृहकर्मनिष्ठाय, मयि अनभक्ताय, भक्तद्वेषिणे अपि न दीयेत्।" "श्रद्धालवे, भक्ताय, युक्ताय, निरद्वेषाय, सर्वभूतहिताय, सेवाय उत्सुकाय दीयेत्। वैराग्यबाह्याय, शान्तचित्ताय, निरद्वेषाय, शुद्धाय, मम प्रियतमाय दीयेत्।" "हे मातः, यः श्रद्धया एकवारं शृणोति, वा मयि मनः स्थिरं कृत्वा पठति, स मम मार्गं अवाप्नोति।" श्रीशुक उवाच—एवं भगवतः मधुरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः विरहजनितदुःखं विस्मृत्य, तस्य सन्निधाने सर्वकामाः संतुष्टाः अभवन्। तत्र गोविन्दः, भक्तिपूर्णानन्दिताभिः गण्याभिः स्त्रीरत्नाभिः परिवृतः, रासक्रीडां आरब्धवान्, यत्र गण्याः परस्परं बाहुयुगलं बद्ध्वा स्थिताः। रासोत्सवः आरभ्यते, गोप्यः वृत्ते, योगिनां ईश्वरः कृष्णः तासां मध्ये प्रत्येकयुग्मे स्थितः। तासां मध्ये प्रविश्य, ताः स्त्रियः ग्रीवायाः आलिङ्ग्य, यः तद् दृश्येत्, तस्य आकाशे शतशः विमानानां समूहः इव कल्प्यते। देवाः स्वपत्नीभिः सह, उत्सुकतया मनः आकृष्ट्य, तं रासोत्सवं पश्यन्ति; ततः मृदङ्गाद्याः वाद्याः निनादन्ति, पुष्पवृष्टिः पतति, गन्धर्वपतयः स्वपत्नीभिः सह तस्य निर्मलकीर्तिं गायन्ति। रासमण्डले, गण्याः प्रियसहिताः, कङ्कण-नूपुर-घण्टानिनादः उत्पन्नः।