एका गोप्यः, अनिमिषैः नेत्रैः श्रीकृष्णस्य पद्ममुखं सस्नेहम् निरीक्षन्ती तस्य सौन्दर्यरसस्य पानं कृतवत्यपि तृप्तिं न प्राप्तवती, यथा विद्वांसः तस्य पादाम्बुजस्य सेवनं कदापि तृप्तिं न यान्ति। अन्याऽपि, नेत्रद्वारं निमील्य तं हृदयमध्ये संप्रवेशयन्ती, रोमाञ्चिताङ्गी योगिनां सुखे निमग्ना सन्तोषं प्राप्नोत्। सर्वाः गोप्यः केशवदर्शनात् परमोत्सवसुखं अनुभूय, वियोगदुःखं परित्यज्य, यथाऽपि ज्ञानप्राप्तौ जनाः दुःखं त्यजन्ति, तद्वद् आसीत्। तासां दुःखमुक्तानां मध्ये अच्युतः भगवाञ् अधिकं प्रकाशमूलः अभवत्, यथा शक्तिसम्पन्नः पुरुषः। ततः स भगवान् ताः गोप्यः गृहीत्वा यमुनायाः शुभसिक्ततीरे प्रविष्टः, यत्र मल्लिका-मन्दारपुष्पाणि विकसन्ति, सुगन्धितवाताः प्रवहन्ति, भ्रमराः गुञ्जन्ति। तत्र तीर्थं शुभं आसीत्, शरदिन्दुमयूखसमूहैः तमः नाशितम्, कृष्णस्य चलहस्तेन, सन्धि उज्ज्वलः, सुकुमारः च। गोप्यः तं प्रियं दृष्ट्वा हर्षेण दुःखमुक्ताः, यथा वेदाः स्वगत्यां प्राप्नुवन्ति, ताः स्वस्तनरक्तचिह्नितैः उत्तरीयैः तस्य आसनं विन्यस्य प्रियं समर्चयन्। तत्र भगवान् योगिनां हृदयेषु आसनं स्वीकृत्य, गोपीसङ्घे उज्ज्वलः आसीत्, त्रिलोक्याः श्रीसंपदैकनिवासरूपेण पूजितः। गोप्यः तं कामोत्पादकं हासैः, कटाक्षैः, भ्रूविलासैः सम्मानयन्त्यः, तस्य पादौ हस्तैः स्पृशन्त्यः, तस्य गोदाम् उपविष्टाः, स्तुत्वा, किंचित् कृतिमक्रोधेन तं संबोधितवत्यः। ताः ऊचुः—"योऽनुरज्यते सऽनुरज्यते, अन्यः विपरीतम्, कश्चित् नानुरज्यते। एषां मध्ये कः धर्मः, ब्रूहि नः, महाभाग।" भगवान् उवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रेम करोति, स मित्रः, तत्र न धर्मः न च स्नेहः, केवलं स्वार्थः। येऽनुरज्यन्ते तैः ये नानुरज्यन्ते, यथा मातापितरौ, ते दोषरहिताः, तत्र प्रेम धर्मः च उत्तमौ। येऽनुरज्यन्ते तैः येऽनुरज्यन्ते, न तु ये नानुरज्यन्ते, तैः स्वयमेव तृप्ताः, आत्मन्येव पूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धान् न सम्मानयन्ति।" "मित्राणि, अहं तु ये मयि प्रेम कुर्वन्ति, तैः नानुरज्ये, तेषां भक्त्यर्थम्; यथा दरिद्रः धनं लब्ध्वा, तद्विलुप्त्वा तस्य चिन्तायाम् मग्नः, अन्यत् न जानाति। अतः, हे दुर्बलाः, यूयं मम सेवायाः कृते लोकवेदधर्मान् उत्सृज्य, मां प्रत्यक्षं पूजयन्त्यः, अहं आत्मानं गुह्यं धारयामि, अतः न रोषं कुर्यात, प्रियाः।" "निरपराधभक्त्याः प्रतिपूर्तिं कर्तुं न शक्नोमि, देवजीवनं यावत्; ये मयि प्रेम कुर्वन्ति, गृहबन्धनं छित्वा, तेषां पुण्यैः कर्मभिः फलम् भवतु।" इत्येतत् 'गोप्याः सान्त्वनम्' नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। यदा भगवतो वासुदेवस्य योगरूपा भक्तिः क्रियते, शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च उत्पद्यते, ब्रह्मप्राप्तये। यदा मनः इन्द्रियवृत्तिभिः विषयेभ्यः सुखदुःखभेदं न गृह्णाति, तदा स आत्मनात्मना स्वं निर्लिप्तं पश्यति, सर्वं समं, त्यक्तार्जनवर्जनं, परमपदस्थं। केवलं ज्ञानं परमं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; स एकः, प्रत्यक्षादिभिः भिन्नरूपेण दृश्यते। एवं पूर्णयोगेन योगी यत्र इच्छितं फलम् प्राप्नोति—सर्ववस्तुनिर्वैराग्यम्। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया, विषयरूपेण प्रकटितम्, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं धारणम्। यथा महत्तत्त्वम् अहंकाररूपेण त्रिधा, पञ्चधा, स्वसत्ता, एकादशधा, ब्रह्माण्डरूपेण जगत् उत्पन्नम्। एतत् श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन, समाहितमना, विरक्तः, समदर्शी च पश्यति। एवं गूढं ज्ञानं, ब्रह्मदृष्टिः, प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेचयति। यथा वस्तु गुणबहुलेऽपि इन्द्रियद्वारेण पृथग् दृश्यते, तथाऽपि भगवान् शास्त्रमार्गैः भिन्नरूपेण उपगम्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, अध्ययनैः, दमेन, इन्द्रियमनोनिग्रहैः, कर्मत्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, धर्मेण, प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गाभ्याम्, आत्मतत्त्वदर्शनेन, दृढवैराग्येण, भगवतः सगुणनिर्गुणयोः प्राप्तिः स्वयं आत्मना दृश्यते। चतुर्विधं भक्तियोगं मया उक्तं, यद् कालः अव्यक्ते प्रविष्टः, तदा जीवेषु लीयते। जीवस्य अनादिसंसारचक्रं, अज्ञानकर्मजनितम्, यत्रात्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न जानाति। एतत् दुष्टाय, असंयतम्, गर्विताय, द्वेषिणे, धर्माभासाय न कदापि उपदेष्टव्यम्। लोभाय, गृहकर्मनिष्ठाय, मय्यनुरक्ताय, भक्तद्वेषिणे न कदापि। यः श्रद्धायुक्तः, भक्तः, संयम्य, निरद्वेषः, सर्वभूतसौहृदः, सेवायाः उत्सुकः, तस्मै एतत् उपदेष्टव्यम्। विरक्ताय, शान्तचित्ताय, निरद्वेषाय, शुद्धाय, मम प्रियतमाय, तस्मै। हे मातः, यः श्रद्धया एकवारं शृणोति, वा मयि मनः समाहितं कृत्वा पठति, स मम मार्गं अवश्यं प्राप्नोति। श्रीशुकः उवाच—एवं भगवान् मधुरं वचनं श्रुत्वा, गोप्यः तस्य सन्निधानेन सर्वकामाः दुःखं विसृज्य, तृप्ताः अभवन्। तत्र गोविन्दः, भक्त्या हृष्टाभिः गण्याभिः गोप्यः परिवृतः, रासक्रीडां आरभत्, यत्र गोप्यः परस्परं बाहुयुगलं बद्ध्वा तिष्ठन्ति। रासोत्सवः प्रवृत्तः, गोपिवृन्दमण्डलेन शोभितः, योगीश्वरः कृष्णः तासां मध्ये मध्ये स्थितः।