तत्र कानिचिद् अतीव तन्वीभिः स्त्रीभिः भगवान् कृष्णस्य चर्वितां ताम्बूलरसम् अञ्जलिभ्यां सस्नेहम् आदाय स्वीकृतम्। अन्यया तु विरहविह्वलया कामाग्निना संतप्तया तस्य पद्मपादम् उरःस्थले निवेशितम्। अपरया तु स्नेहविस्फारितभ्रुकुट्या, प्रेमराशिवेगेन व्याकुलया, सविलासं कटाक्षैः तं ताडयन्त्येव सस्मिता, दन्तान् अधरन्यस्तान् बिभ्रती दृष्टा। अन्यया तु विमलविलोचनया, अनिमेषदृष्ट्या, तस्य पद्ममुखं पश्यन्त्या, पिबन्त्यापि तृप्तिर् न जातैव, यथा विद्वांसोऽपि तस्य पादपद्मयोः कदापि न तृप्यन्ति। अन्यया तु नेत्ररन्ध्रद्वारा हृदयमध्यं प्रविश्य, निमीलितलोचना, रोमाञ्चिताङ्ग्या, योगिन्याः सुखरसास्वादेन तं परिष्वज्य स्थितम्। सर्वासां तु केशवदर्शनानन्देन परममहोत्सवमिव अनुभूय, विरहदुःखं त्यक्तम्, यथा ज्ञानप्राप्तौ जनाः क्लेशं विस्मरन्ति। तासां दुःखविनिर्मुक्तानां मध्ये भगवान् अच्युतः प्रियतमो बलवदधिकं विराजमानः, यथा शक्तिसम्पन्नः पुरुषः शोभते। सर्वाः ताः भगवानं परितः कृत्वा, यमुनातटं प्रविवेश, यत्र मल्लिकामन्दारपुष्पैः सुसज्जितं, सुरभिसुगन्धिवायुभिः, भ्रमरनिनादैः च रमणीयम्। तत्र शरत्पूर्णचन्द्रकान्तिसंपुटेन तमो नाशितम्, कृष्णस्य चलकरन्यासेन, शुभ्रस्निग्धरेणुना च शोभितम्। ताः प्रियदर्शनानन्देन, वेदाः स्वलक्ष्ये यथा विश्रान्तिम् आप्नुवन्ति, स्वपीनस्रग्भिः, स्तनरागलिप्तैः उत्तरीयैः, प्रियतमे आसनं कल्पितवत्यः। तत्रासीनः भगवान् सर्वेश्वरः, योगिनां हृदयसदनं स्वीकृत्य, गोपीजनसङ्घे विराजमानः, सर्वलोकश्रियः एकमात्रनिलयस्वरूपः पूज्यमानः बभासे। ताः सर्वाः हास्यैः, विलासकुतूहलदृष्टिभिः, भ्रूनृत्यैः च, तं कामदं सस्नेहमुपचक्रुः, चरणौ तस्याङ्के स्थापयित्वा, स्तुतिभिः, किञ्चित्कोपश्लिष्टया वाचा, तं प्रार्थयन्त्यः अपृच्छन्— "यः प्रेम्णा प्रीत्यनुरागं दर्शयति, स एव प्रत्युत्तरं प्रीति लभते; अन्यस्तु न तथा। केचित् न कस्यापि प्रीतिं कुर्वन्ति। एषां मध्ये को धर्म्यः, एतद् ब्रूहि, भगवन्।" भगवान् उवाच— "ये परस्परं स्वार्थायैव प्रीयन्ते, तेषां मित्रता स्यात्, न तु तत्र स्नेहो वा धर्मो वा, केवलं स्वहितमेव। ये तु अप्रियमपि प्रियम् कुर्वन्ति, यथा मातरः पुत्रेषु, तत्र परमस्नेहः धर्मश्च। ये तु प्रियमपि न प्रीयन्ते, किमुत अप्रियम्, ते आत्मारामाः, आत्मतुष्टाः, कृतघ्नाः, वृद्धावमानिनश्च। अहं तु, सख्यः, भक्तानपि न प्रीयामि, यथा दरिद्रः धनप्राप्तिं पश्चात् तद्वियोगे तस्मिन्नेव सदा मनसा लीनः, अन्यन्न न जानाति।" "एवं यूयं मन्दगत्या, लोकवेदवृत्तिं परित्यज्य, केवलं मम सेवायै मां समर्च्य, अहं तिरोहितः, यथा न कुत्स्यथ, प्रिये। अहं तु, अमोघभक्तेः प्रतिकारं देवायुषापि न शक्नोमि दातुं, गृहबन्धनानि छित्त्वा या मयि स्नेहं कृतवत्यः, तासां पुण्यानि एव प्रतिफलम्।" एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः—"गोपीपरितोषनं"—समाप्तः। यदा योगरूपिणी भक्तिः भगवति वासुदेव उपनियतास्ति, तदा शीघ्रं वैराग्यं च ब्रह्मज्ञानोपायश्च जायते। यदा च मनः इन्द्रियवृत्तिभिः सुखदुःखयोः विषयेषु भेदं न गृह्णाति, तदा सः स्वयमेवात्मानं निरपेक्षं समं पश्यन्, त्यागनिबद्धो, परमपदे स्थितः। शुद्धज्ञानमेव परं ब्रह्म, परमात्मा, ईश्वरः, पुरुषः; स एव भगवानेकः, वस्तुषु भेददृश्या पृथगिव दृश्यते। एवमेव योगसम्पूर्णत्वेन यः यथेष्टं लक्ष्यं प्राप्नोति, स एव सर्वविषयवैराग्यं लभते। एकमेव ज्ञानं बहिर्मुखेन्द्रियैः मायया वस्तुस्वरूपेण प्रकटते, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं भासते। यथा महत्तत्त्वं अहङ्काररूपेण त्रिविधं पञ्चविधं च स्वयम्भू रूपेणैकादशविधं विश्वाण्डरूपं भवति, तस्माद् जगदुत्पत्तिः। एतद् एव श्रद्धया भक्त्या च निरन्तरं योगाभ्यासेन, एकाग्रचित्तेन, विरक्तेन, समदर्शिना द्रष्टव्यम्। एवं ब्रह्मदृष्टिं, प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वविवेकं, गूढं ज्ञानं प्रोक्तम्। यथा एका वस्तुर्गुणसमूहयुक्तापि, पृथगिन्द्रियद्वारैः ज्ञायमाना न विभज्यते, तथैव भगवानेकः, शास्त्रमार्गैः पृथगुपलभ्यते। कर्मणा, यज्ञैः, दानैः, तपसा, स्वाध्यायेन, दमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, मनोनिग्रहैः, कर्मत्यागेन च—एतेन योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मेण, आत्मज्ञाननिष्ठया च, भगवानेव गुणरहितगुणात्मना, आत्मदर्शिना लभ्यते। चतुर्विधं भक्तियोगं मया ते निगदितम्, यच्च कालः अव्यक्तं प्रविश्य, जीवेषु नश्यति। अज्ञानकर्मसम्भूतं जीवस्य संसृतिचक्रम्, यत्रात्मा प्रविश्य स्वमार्गं न जानाति। एतद् अधमाय, शाठाय, दम्भिने, द्वेषिणे, धर्माभासे, लोभिने, गृहमेधिनः, अभक्ताय, भक्तद्वेषिणे, कदापि न देयम्। श्रद्धावान् भक्तः, दम्यः, अमत्सरी, सर्वभूतहितः, सेवायां उत्सुकः—एषु एव एषोपदेशः प्रदेयः। बहिर्विरक्तः, शान्तचित्तः, अमत्सरी, शुचिः, मम प्रियतमः—एवं व्यक्तये दातव्यः। यः कश्चित् श्रद्धया एकवारं शृणोति, वा मयि मनः स्थाप्य पठति, स मम मार्गमेव प्राप्नोति। एवं श्रीशुक उवाच—एवमुक्त्वा भगवानः सुन्दरवचनानि, ताः गोप्यः तद्विरहजनितदुःखम् उत्सृज्य, साक्षात्संनिध्येन सर्वकामसमृद्ध्याः सन्तुष्टाः अभवन्।