सन्तुष्टाः गोप्यः श्रीहरेः कमलहस्तं कृताञ्जलिभिः सस्नेहं गृहीत्वा, अन्याः तस्य चन्दनाङ्कितबाहुं स्वस्कन्धे निवेशयामासुः। काचित् तन्वी गोपी भगवतः ताम्बूलं स्वहस्तयोः गृहीत्वा सस्नेहं आस्वाद्य, अन्याः तृष्णया दग्धा तस्य कमलपादं स्तनयोः मध्ये स्थापयामासुः। काचित् गोपी, प्रेमावेशेन विकलिता, भ्रूभङ्गं कृत्वा, अधरवर्त्मनि दन्तान् यम्य, पार्श्वदृष्ट्या हरिं इव ताडयन्ती सन्दृश्यते स्म। अन्याः, अनिमिषेण नेत्रेण तस्य कमलमुखं पिबन्त्यः, तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, यथा विद्वांसः तस्य पादयोः सततं तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति। काचित् गोपी, नेत्राणि निमील्य, तस्य रूपं हृदयद्वारेण अन्तः प्रविश्य, रोमाञ्चिताङ्गी योगिन्याः आनन्दे निमग्ना हरिं आलिङ्गयामास। सर्वाः गोप्यः केशवदर्शनात् परमोत्सवेन प्रमुदिता, विरहदुःखं त्यक्त्वा, यथा ज्ञानलाभे जनाः दुःखं विस्मरन्ति। दुःखमुक्ताभिः गोपीभिः परिवृतः भगवान् अच्युतः अधिकं दीप्तिमान् आसीत्, यथा शक्तिसम्पन्नः पुरुषः। ताः गोप्यः भगवंतं यमुनातटं निनीतुः, यत्र मल्लिका-मन्दारपुष्पैः विकसिता, सुगन्धितवायुभिः, भ्रमरनिनादितं तटं आसीत्। तत्र शरच्चन्द्रकिरणसमूहैः तमः नष्टं, कृष्णस्य चलहस्तेन, तटः शुभ्रस्निग्धः आसीत्। गोप्यः, प्रियदर्शनानन्देन दुःखं विस्मृत्य, यथा वेदाः स्वलक्ष्यं प्राप्नुवन्ति, तस्य प्रियस्य आसनं स्ववस्त्रैः, स्तनरागाङ्कितैः, रचयामासुः। तत्र भगवान् योगिनां हृदयासनं गृहीत्वा, गोपीसमूहे विराजमानः, त्रैलोक्यलक्ष्म्याः एकमात्रनिवासरूपेण, पूजितः आसीत्। ताः गोप्यः, हसितैः, विलासितदृष्टिभिः, भ्रूविलासैः, कामोत्पादकं भगवन्तं पूजयन्त्यः, तस्य चरणं हस्तैः, गोदाम् उपविष्टः, स्पृशन्त्यः, प्रशंसयन्त्यः, कृतकक्रोधं प्रकटयन्त्यः, इत्युक्तवत्यः। गोप्यः ऊचुः—"यः प्रेम्णा योजितः तेन एव प्रेम्णा प्रत्युत्तरं दत्तं भवति, अन्यः विपरीतं करोति; कश्चित् न तु प्रेम्णा योजितः। एतत् कः धर्मः, तत्त्वं ब्रूहि, भगवन्।" श्रीभगवान् उवाच—"यः स्वार्थाय परस्परं प्रेम्णा योजितः, सखा इव, तत्र न धर्मः, न तु स्नेहः, केवलं स्वार्थः। यः अप्रेमिणि प्रेम्णा योजितः, यथा दयालुः माता-पिता, तत्र दोषः नास्ति; अत्र स्नेहः च धर्मः च श्रेष्ठः। कश्चित् प्रेमिणि अपि अप्रेम्णा योजितः, अप्रेमिणि तु कथं प्रेम्णा योजितः? ते आत्मतुष्टाः, आत्मन्येव पूर्णाः, कृतघ्नाः, वृद्धान् अवमानयन्ति। अहं तु, हे सख्यः, प्रेमिणि अप्रेम्णा योजितः, तेषां भक्त्यर्थं; यथा दारिद्र्यवान् धनं प्राप्त्वा तद् हानौ तद् चिन्तनं कृत्वा अन्यं न जानाति। एवं, यूयं दुर्बलाः, मम कृते लोकवेदधर्मं परित्यज्य, मम सेवा कृतवत्यः; अहं तु प्रत्यक्षं पूज्यमानः, आत्मानं गुहयामि, अतः, हे प्रियतमा, तद् अप्रियम् मन्यध्वम्। अहं तु, अनघा भक्तिः, देवजीवनं यावत्, प्रतिपद्य अपि न शक्नोमि प्रतिपूर्तुं; ताः भगवतीः, गृहबन्धनं मोक्त्वा, तेषां पुण्यकर्मणां फलं भवतु।" एवं गोपीस्तु कृतानुग्रहाः भगवतः सान्त्वनं श्रुत्वा, शान्तचित्ताः अभवन्। भगवतः योगरूपा भक्तिः वासुदेवे समर्पिता शीघ्रं वैराग्यं ज्ञानं च जनयति, यद् ब्रह्मसाक्षात्काराय प्रपद्यते। यदा मनः इन्द्रियवृत्तिभिः सुखदुःखविषयेभ्यः भेदं न गृह्णाति, तदा तस्मिन्नेव काले आत्मानं आत्मना निर्लेपं, समदर्शिनं, अनारम्भपरित्यागं च पश्यति, परमपदस्थं च। शुद्धज्ञानं एव परमं ब्रह्म, परमात्मा, भगवान्, पुरुषः; स एकः, वस्तुभिः भिन्नरूपेण दृश्यते। एतावता योगसम्पूर्णेन योगी इच्छितं फलम् अत्र प्राप्तवान्—सर्ववस्तुषु पूर्णवैराग्यं। एकं ज्ञानं, बहिर्मुखैः इन्द्रियैः, मायया, वस्तुरूपेण, निर्गुणं ब्रह्म शब्दादिलक्षणं प्रपद्यते। यथा महत्तत्त्वं अहङ्काररूपेण त्रिधा, पंचधा, स्वाधीनं, एकादशधा विश्वाण्डरूपेण जगत् उपजायते। एतत् श्रद्धया भक्त्या च योगं सततं साधयता, स्थिरचित्तेन, विरक्तेन, समदर्शिना दृश्यते। एवं ब्रह्मदृष्टिप्रदं गूढं ज्ञानं उक्तं, येन प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं विवेक्यते। यथा वस्तु गुणसमूहवत् इन्द्रियद्वारैः पृथग् दृष्ट्वा अपि न विभक्तं, तथा भगवन्, विविधशास्त्रमार्गैः उपगम्यमानः, एकः एव। कर्मणा, यज्ञैः, दानेन, तपसा, अध्ययनं, दमेन, इन्द्रियनिग्रहेण, मनोनिग्रहेण, कर्मपरित्यागेन, योगाङ्गैः, भक्तियोगेन, धर्मेण, कर्मसंन्यासेन, आत्मतत्त्वसाक्षात्कारः, दृढवैराग्येन, भगवन् गुणवान् निर्गुणश्च, आत्मदर्शिना प्राप्त्यते। चतुर्विधं भक्तियोगं वर्णितं, यः कालः अव्यक्ते प्रविष्टः, जीवेषु लुप्तः भवति। अज्ञानकर्मसम्भवाः जीवस्य बहुविधाः संसारचक्राः, यत्र आत्मा प्रविश्य अपि स्वमार्गं न जानाति। एतत् ज्ञानं दुष्टाय, अनुशासनहीनाय, अहङ्कारिणे, द्वेषिणे, धर्माभासेभ्यः न कदापि उपदेष्टव्यम्। लोभाय, गृहाशक्ताय, मयि अनन्यभक्ताय, मम भक्तद्वेषिणे अपि न कदापि उपदेष्टव्यम्। श्रद्धालु, भक्तः, अनुशासितः, निरद्वेषः, सर्वभूतहितः, सेवायाम् उत्सुकः—एवं व्यक्तवैराग्याय, शान्तचित्ताय, शुद्धाय, मम प्रियतमाय, एतत् उपदेष्टव्यम्। हे मातः, यः श्रद्धया एतत् एकवारं शृणोति, वा मयि मनः स्थापयित्वा पठति, स नूनं मम पथं प्राप्नोति। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्, प्रथमस्कन्धे दशमाध्यायस्य पूर्वार्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः 'गोपीसान्त्वनम्' इति समाप्तः।